Ο θάνατος εγείρει το απώτατο ερώτημα: τι σημαίνει η παύση της συνείδησης; Η κοινή φαντασία προβάλλει ένα ατέρμονο σκοτάδι όταν έρθει αντιμέτωπη με αυτό το ερώτημα∙ όμως το σκότος νοηματοδοτείται μόνο από την αντίθεσή του με το φως. Για μια ύπαρξη που δεν έχει βιώσει την όραση, ούτε φως ούτε σκοτάδι υφίστανται ως εμπειρία. Εκεί προκύπτει ένα κενό δίχως ιδιότητες, πέρα από κάθε χρωματισμό ή σκιά. Τέτοιο κενό υπονοεί ο οριστικός ύπνος: όχι συνεχές σκοτάδι αλλά απόλυτη απουσία διάκρισης, έναν μη-τόπο όπου κανένας παρατηρητής δεν αντιλαμβάνεται την έλλειψη. Το ίδιο κενό “υπάρχει” πριν από τη γέννηση. Και τότε δεν υπάρχει μνήμη που να μαρτυρά τη μη-ύπαρξη. Εφόσον λοιπόν μια φορά υλοποιήθηκε η μετάβαση από το ανύπαρκτο στο ορατό, η δυνατότητα επανάληψης δεν είναι πλέον ασύλληπτη αλλά εντός της βεντάλιας των πιθανοτήτων.  Η φύση διαρκώς μεταβάλλεται, ανανεώνεται, ανθίζει, αποδεικνύοντας πως η πηγή αναβλύζει αδιάκοπα μέσα από κάθε μορφή.

Εδώ αναδύεται ένα γλωσσικό κενό, μια εγγενής αδυναμία του συμβολικού μας συστήματος: οι διαθέσιμες λέξεις αδυνατούν να περιγράψουν την ίδια την πηγή της επίγνωσης. Ας επινοηθεί λοιπόν μια έννοια που θα δηλώνει την γένεση κι επίγνωση του σύμπαντος από το ίδιο. Θα την πούμε αυτο-όραση. Κάθε έμβιο ον φαίνεται να πραγματώνει την ικανότητα του σύμπαντος να βλέπει τον εαυτό του, με τον ίδιο τρόπο που η λειτουργία της λάμψης πραγματώνεται μέσα από ένα άστρο ή ένας καρπός γεννιέται μέσα από το δέντρο που καρποφορεί. Το σύμπαν δεν παρατηρείται από επιμέρους αυτόνομες συνειδήσεις αλλά βλέπει τον εαυτό του μέσω των όντων που έχει πλάσει. Είναι η ουσία όλων των συνειδήσεων, πλήρως αδιαχώριστο από αυτές. Κι όταν ένα όργανο “αυτο-όρασης” σβήνει στη λήθη, η ενέργεια δεν αφανίζεται· ανασυντάσσεται σε αναρίθμητες νέες δομές, εξοπλισμένες να επιτελέσουν εκ νέου το έργο της αυτο-θέασης.

Όλοι μας είμαστε το κέντρο του κόσμου (μας). Και πράγματι, σε έναν αχανή ατελείωτο κόσμο, καθένας έχει δίκιο να ισχυριστεί ότι είναι το κέντρο του. Δεν ξέρουμε διαστάσεις, που αρχίζει και που τελειώνει. Κάθε φορά που ένα ον γεννιέται, βιώνει τον εαυτό του ως το κέντρο όλων. Ξέρω πως εσύ αισθάνεσαι πυρηνικά ότι είσαι “εσύ” όπως εγώ αισθάνομαι ότι είμαι “εγώ”. Όλοι πάντοτε αισθανόμασταν “εμείς” εδώ και εκατομμύρια χρόνια και το θεμελιώδες “εγώ” που αισθάνεσαι απογυμνωμένο από την προσωπική σου ιστορία είναι ποιοτικά το ίδιο ακριβώς “εγώ” που μοιράζεσαι μαζί μου, με ένα σκυλάκι ή ένα κουνελάκι. Η καθαρή επίγνωση της ύπαρξης είναι κοινή και αδιαίρετη. Όλοι έχουμε μια κοινή προέλευση: το τίποτα. Κανείς μας δεν θυμάται να το έχει ξανακάνει. Αυτή είναι η απόλυτη συγγένεια που μοιραζόμαστε. Κοινώς, είμαστε ακριβώς το ίδιο πράγμα με άλλες μορφές επιφανειακά. Το ίδιο δώρο με άλλο περιτύλιγμα.

Αντιμέτωπος με αυτή την κυκλική προοπτική, ο φόβος γεννιέται μπροστά στο αδιαίρετο όλον: χτίζει ένα “εγώ” που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως αυτοτελές αφήγημα, ξέχωρο ον και ψάχνει την ασφάλεια μέσα στα χάρτινα τείχη της φαντασίας του. Το αφήγημα, όμως, είναι απλά μια εικόνα. Μια εικόνα ακριβώς όπως μια φωτογραφία μας, το συνονθύλευμα αποσπασματικών εντυπώσεων δανεικών από τους ατελείωτους περαστικούς που άφησαν την χαρακιά τους στο νου μας. Δεν εμπεριέχει τίποτα ουσιώδες, δεν γνωρίζει τίποτα για την βιοχημική συμφωνία που τροφοδοτεί κάθε ανάσα μας, ούτε για το μυστήριο σχέδιο που επιτρέπει στον ηλεκτρισμό να κυκλοφορεί στις συνάψεις μας και να προσδίδει στο κορμί τη συγκλονιστική του αρμονία. Όταν η εικόνα λυθεί – συνήθως μια μετά θάνατον διεργασία δυστυχώς, το ρεύμα της συνείδησης δεν αναστέλλεται. Απλώς δεν ταυτίζεται πλέον με το συγκεκριμένο όνομα. Μετασχηματίζεται και δίνει πνοή στις επόμενες μορφές.

Αν επομένως ο θάνατος νοηθεί ως επιστροφή στην άμορφη πηγή όλων, η «απώλεια» παύει να εγγράφεται ως τραγωδία. Το κενό δεν είναι πληγή αλλά εύφορη γη για την επόμενη άνθιση της πηγής. Οι σταγόνες του ωκεανού που απέκτησαν μια ξεχωριστή ύπαρξη για λίγα κλάσματα του συνεχούς όταν έσκασε το κύμα, επιστρέφουν τώρα στην μεγάλη μητέρα που τις δημιούργησε. Δίνουν τη θέση τους στις επόμενες καθώς αυτή είναι η φυσική σειρά των πραγμάτων. Η σιωπή κυοφορεί τον θόρυβο όπως το τίποτα κυοφορεί τα πάντα. Κι όποιος αφουγκραστεί αυτή τη σιωπή, διακρίνει αργά ή γρήγορα πως κάθε στιγμή της ζωής λάμπει ακριβώς χάρη στην ευθραυστότητά της, χάρη στην ανυπαρξία εγγυήσεων παραμονής σε τούτο τον κόσμο.

Υπό το ευρύ πρίσμα, το τέλος δεν φαίνεται πια ως εχθρός που αναιρεί το νόημα αλλά ως το προαπαιτούμενο για να υπάρχει νόημα σε οτιδήποτε. Η αποδοχή του δεν προκαλεί παραίτηση· καλεί για πληρότητα: κάθε χτύπος καρδιάς, κάθε σπίθα σκέψης, κάθε αστέρι που λάμπει, κάθε συναίσθημα που εκρήγνυται συνιστά μαρτυρία ότι η πηγή – απέραντη, ανεξάντλητη και μυστηριώδης – συνεχίζει να βλέπει τον εαυτό της πέρα και πάνω από τους περιορισμούς οποιασδήποτε μεμονωμένης μορφής. Το μόνο που μένει είναι να συντονιστούν οι δέκτες μας στη συχνότητα της πηγής, γεγονός που απαιτεί τρομερή προσοχή, τρυφερότητα και ευαισθησία. Τότε και μόνο τότε, όλα περνούν στη σφαίρα της βίωσης παρά της θεωρίας.