Δεν είναι όλες οι μορφές ψυχικού πόνου αμιγώς προσωπικές. Δεν γεννιούνται όλες από ένα τραύμα, μια εσωτερική σύγκρουση ή μια ατομική αδυναμία. Υπάρχουν φορές που ο άνθρωπος υποφέρει επειδή έχει αρχίσει να χάνει τη σύνδεση με τους άλλους, με κάτι που να δίνει στη ζωή του μια αίσθηση συνέχειας και νοήματος. Εξωτερικά, μπορεί να λειτουργεί, να εργάζεται, να ανταποκρίνεται. Εσωτερικά όμως, νιώθει σαν να έχει μετατοπιστεί από το ίδιο του το κέντρο, σαν να βρίσκεται μέσα στη ζωή του χωρίς να πατά πραγματικά μέσα σε αυτήν.

Η σιωπηλή εμπειρία της αποξένωσης

Αυτή η κατάσταση της αποξένωσης δεν εμφανίζεται συνήθως ως απότομη ή καθολική κατάρρευση. Συχνότερα, παίρνει πιο σιωπηλές μορφές: χρόνια κόπωση, άγχος που δεν υποχωρεί, εσωτερικό μούδιασμα, ένα επίμονο αίσθημα κενού, μια ζωή που συνεχίζεται χωρίς να αγγίζει πραγματικά τον πυρήνα του ανθρώπου. Πίσω από αυτή την εμπειρία, δεν βρίσκεται μόνο η απουσία περιστασιακής συντροφιάς αλλά κάτι βαθύτερο: η απώλεια του ανήκειν, της εμπιστοσύνης, της αμοιβαιότητας, της αίσθησης ότι ζούμε σε έναν φιλόξενο κόσμο που αγκαλιάζει την ύπαρξή μας. Κάποιος μπορεί να περιβάλλεται από κόσμο και παρ’ όλα αυτά να νιώθει βαθιά μόνος όταν λείπει η αληθινή επαφή, η αναγνώριση, η εμπειρία ότι κάπου μπορεί να χαλαρώσει και να υπάρξει χωρίς να αμύνεται διαρκώς. Η μοναξιά δεν είναι έλλειψη παρέας· είναι έλλειψη πραγματικών δεσμών.

Οι ψυχικές και σωματικές συνέπειες της μοναξιάς

Γι’ αυτό, οι συνέπειές της δεν είναι μόνο συναισθηματικές. Η σύναψη γνήσιων δεσμών είναι εξελικτικά μια ανάγκη χαραγμένη βαθιά μέσα μας κι επηρεάζει με σύνθετο τρόπο τη φυσιολογία μας. Η χρόνια μοναξιά εξαντλεί το νευρικό σύστημα και το ανοσοποιητικό μας, αυξάνει το στρες προκαλώντας φλεγμονές στο σώμα και διαβρώνει την αίσθηση της ζωτικότητας. Δεν πρόκειται για μια επιφανειακή στενοχώρια, ούτε για μια «ευαισθησία» που αφορά λίγους και «αδύναμους». Είναι μια βαθιά επιβαρυντική συνθήκη, με πραγματικό ψυχικό και σωματικό κόστος. Αν κάτι άλλο προκαλούσε τόσο εκτεταμένη κοινωνική και προσωπική φθορά (που τελικώς αποτιμάται και χρηματικά αν λάβουμε υπόψιν το κόστος των φαρμάκων για πάσης φύσεως ασθένειες – ειδικά ψυχικές και ψυχοσωματικές και τον αντίκτυπο των εξαρτήσεων και του υπερκαταναλωτισμού για να αναφέρω μόνο κάποια κομμάτια), θα το αντιμετωπίζαμε αμέσως ως μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Η μοναξιά ως κοινωνικό και συστημικό φαινόμενο

Ιδιαίτερα παραπλανητικό, ωστόσο, είναι ότι η μοναξιά παρουσιάζεται συχνά σαν ατομικό πρόβλημα. Σαν να αφορά αποκλειστικά τον χαρακτήρα, τις επιλογές ή τις δεξιότητες του καθενός. Έτσι όμως, χάνεται κάτι ουσιαστικό: οι άνθρωποι δεν απομονώνονται μαζικά κατά τύχη. Η μοναξιά καλλιεργείται συστημικά από τον ίδιο τον τρόπο που οργανώνεται η ζωή γύρω μας. Όταν τα οικονομικά συμφέροντα κυριαρχούν κι η κοινότητα ξεθωριάζει, όταν οι σχέσεις παραμερίζονται εξαιτίας της πίεσης και της εξάντλησης που προκαλούν οι ζωές μας, όταν η αυτάρκεια θεωρείται η σημαντικότερη κατάσταση, ο ανταγωνισμός παρουσιάζεται ως ο φυσικός τρόπος ύπαρξης και το εκπαιδευτικό σύστημα χτίζει από μωρά ανθρώπους που θα εξυπηρετήσουν αυτές τις συνθήκες, τότε η αποσύνδεση παύει να είναι η εξαίρεση. Γίνεται το κλίμα μέσα στο οποίο ζούμε. Είναι επομένως πρόβλημα κοινωνικό, βαθύτερο και πιο εκτεταμένο από ότι φαίνεται σε πρώτη ανάγνωση.

Η ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση

Ο άνθρωπος όμως, δεν είναι φτιαγμένος για να ζει έτσι. Δεν αρκείται μόνο στο να επιβιώνει ή να λειτουργεί. Χρειάζεται να νιώθει ότι η ζωή του συνδέεται με άλλες ζωές, ότι κάπου ανήκει, ότι δεν πορεύεται μόνος μέσα σε ένα ψυχικό κενό. Η ανάγκη για σύνδεση δεν είναι αδυναμία. Όταν αυτή η αίσθηση λείπει, κάτι μέσα του αρχίζει να φθείρεται. Μέσα από τον δεσμό, ο άνθρωπος δεν λαμβάνει μόνο αγάπη και φροντίδα αλλά καθρεφτίζεται, οργανώνεται, αποκτά συνοχή και προσανατολισμό. Μαθαίνει ότι μπορεί να επηρεάζει και να επηρεάζεται, να δίνει και να δέχεται, να υπάρχει χωρίς να χρειάζεται συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του. Οι σχέσεις με γνήσια σύνδεση είναι ο χώρος μέσα στον οποίο η ψυχή αναπαύεται, διευρύνεται και αποκτά βάθος. Αποτελούν προϋπόθεση για την ψυχική συνοχή. Κάπως έτσι, αντιλαμβανόμαστε ότι η μοναξιά δεν είναι απλώς ένα δυσάρεστο συναίσθημα στο περιθώριο της ζωής· είναι από τα πιο αποκαλυπτικά συμπτώματα ενός τρόπου ζωής που έχει απομακρυνθεί επικίνδυνα από όσα χρειάζεται ο άνθρωπος για να μένει συναισθηματικά υγιής, ακέραιος και πραγματικά πλήρης. Στο χέρι μας είναι να αντιληφθούμε αυτή την κατάσταση και να λάβουμε μέτρα ώστε να έρθουμε και πάλι πιο κοντά, τιμώντας έτσι την πραγματική φύση του γένους μας καθώς ό,τι καταφέραμε, ήταν χάρη στην ικανότητά μας να συνεργαζόμαστε.