Κανείς δεν πάει στη δουλειά σαν άγραφος πίνακας. Κάθε άνθρωπος μπαίνει στον επαγγελματικό του χώρο κουβαλώντας μια ολόκληρη σχεσιακή ιστορία – ένα είδος αόρατου βιογραφικού, διαμορφωμένου όχι μόνο από προηγούμενες επαγγελματικές εμπειρίες αλλά και από τα συναισθηματικά μοτίβα που χαράχτηκαν μέσα του πολύ πριν βρεθεί σε οποιοδήποτε γραφείο ή πλαίσιο. Αυτή η κληρονομιά επηρεάζει τον τρόπο συμπεριφοράς και τις προσδοκίες των ανθρώπων από τους άλλους. Κάποιοι στρέφονται πρόθυμα προς τους άλλους όταν κάτι πάει στραβά, άλλοι αποσύρονται και προσπαθούν να τα διαχειριστούν όλα μόνοι τους διστάζοντας να ζητήσουν βοήθεια ενώ κάποιοι ανταγωνίζονται συναδέλφους χωρίς να το καταλαβαίνουν. Όταν λέμε ότι πρέπει να φέρνουμε «ολόκληρο τον εαυτό μας» στη δουλειά, η αλήθεια είναι πως αυτό ήδη συμβαίνει – συνειδητά και ασυνείδητα. Και αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ όση συνήθως φανταζόμαστε, γιατί πολλές από τις εντάσεις που μας εξαντλούν περισσότερο στον εργασιακό χώρο δεν αφορούν τελικά αυτό που λέμε ότι μας απασχολεί. Συχνά αφορούν κάτι παλιότερο, πιο προσωπικό και πιο βαθιά σχεσιακό που κρύβεται από κάτω.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που οι συγκρούσεις στη δουλειά αξίζουν να ιδωθούν αναλυτικότερα. Οι περισσότεροι άνθρωποι περνούν τεράστιο μέρος της ζωής τους στην εργασία κι όμως συχνά αντιμετωπίζουν τη δυσφορία που βιώνουν εκεί σαν να πρόκειται απλώς για μια επαγγελματική ενόχληση: έναν δύσκολο προϊστάμενο, μια κουραστική ομάδα, έναν απαιτητικό συνάδελφο, ένα πρόβλημα επικοινωνίας. Όμως, όσα συμβαίνουν στη δουλειά μπορούν να επηρεάσουν τη διάθεση, την αυτοπεποίθηση, την αίσθηση του ανήκειν, ακόμη και τον τρόπο που νιώθει κανείς για τον εαυτό του όταν τελειώνει η μέρα. Πολλοί άνθρωποι φέρνουν στην ψυχοθεραπεία τις δυσκολίες που βιώνουν στη δουλειά, όχι επειδή τους απασχολούν υπερβολικά τα «διαδικαστικά» των επαγγελματικών σχέσεων αλλά επειδή οι σχέσεις στον χώρο εργασίας μπορούν να αγγίξουν τα ίδια βαθιά σημεία που αγγίζουν και άλλες σημαντικές σχέσεις: την εμπιστοσύνη, την αξία, την ασφάλεια, τον αποκλεισμό, τη δύναμη, την αφοσίωση και την αναγνώριση. Αν δεν το κατανοήσουμε αυτό, θα συνεχίσουμε να προσπαθούμε να λύσουμε συναισθηματικά φορτισμένες συγκρούσεις σαν να ήταν απλώς οργανωτικά προβλήματα.

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στη σημερινή εποχή που η εργασία δεν είναι απλώς ο τόπος όπου πολλοί άνθρωποι πηγαίνουν για να βγάλουν τα προς το ζην. Συχνά, είναι ο χώρος όπου αναζητούν νόημα, εξέλιξη, ταυτότητα και προσωπική πληρότητα. Οι άνθρωποι δεν αναρωτιούνται μόνο τι κάνουν αλλά και ποιοι γίνονται μέσα από αυτό που κάνουν. Και επειδή αυτή η διαδικασία ξεδιπλώνεται πάντα μέσα σε σχέσεις, οι εντάσεις στη δουλειά σπάνια μένουν στο επίπεδο των τυπικών προβλημάτων και καθηκόντων. Μια διαφωνία για ένα meeting, για μια απόφαση, για έναν τίτλο ή ακόμη και για έναν τόνο φωνής μπορεί να κουβαλά πολύ μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση απ’ όση φαίνεται δικαιολογημένη. Συνήθως αυτό συμβαίνει επειδή το ορατό πρόβλημα είναι μόνο η κορυφή. Από κάτω βρίσκεται συχνά ένας παλιός φόβος, μια γνώριμη πληγή ή μια επαναλαμβανόμενη δυναμική μέσα στις σχέσεις που έχει ενεργοποιηθεί ξανά.

Γι’ αυτό, όταν κάποιος μου φέρνει μια σύγκρουση από τη δουλειά, συνήθως με ενδιαφέρει λιγότερο το φανερό παράπονο και περισσότερο η κρυφή ιστορία από κάτω. Κάποιος που κάνει “micromanagement” ίσως να μην είναι απλώς «πρήχτης κι ελεγκτικός»· μπορεί να έχει μάθει ότι αν δεν παραμένει σε διαρκή επαγρύπνηση, θα απογοητευτεί ή θα υπονομευθεί. Κάποιος που ζητά διαρκώς περισσότερη αναγνώριση και θέλει να βγαίνει μπροστά μπορεί να παλεύει με αισθήματα ασημαντότητας και μη ορατότητας. Κάποιος που δείχνει άκαμπτος, κτητικός ή δύσπιστος μπορεί να κουβαλά ακόμη το αποτύπωμα μιας παλιότερης προδοσίας. Σε τέτοιες στιγμές, δεν υπάρχουν ποτέ μόνο δύο συνάδελφοι μέσα στο δωμάτιο. Υπάρχουν και οι συναισθηματικές ιστορίες που έχει φέρει μαζί του ο καθένας. Το να καταλάβουμε τι πυροδότησε τη σύγκρουση είναι σημαντικό αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται επίσης να δούμε τι είναι αυτό που τη διατηρεί ζωντανή. Εκεί είναι που συνήθως μπλοκάρουν τα πράγματα: οι άνθρωποι αντιδρούν ξανά και ξανά στο επιφανειακό ζήτημα, χωρίς να βλέπουν το βαθύτερο μοτίβο που οργανώνει ολόκληρη την αλληλεπίδραση.

Αν κοιτάξει κανείς πιο προσεκτικά, οι περισσότερες συγκρούσεις στον χώρο εργασίας (και όχι μόνο) φαίνεται να συγκεντρώνονται γύρω από τρεις βαθύτερες σχεσιακές ανησυχίες: 1) τη δύναμη και τον έλεγχο, 2) τη φροντίδα και την εγγύτητα και 3) τον σεβασμό και την αναγνώριση. Αυτές δεν είναι άκαμπτες κατηγορίες και στην πραγματική ζωή συχνά αλληλεπικαλύπτονται. Μια σύγκρουση μπορεί να ξεκινήσει από τη μία διάσταση και πολύ γρήγορα να απλωθεί και στις άλλες. Παρ’ όλα αυτά, μας προσφέρουν έναν χρήσιμο τρόπο να θέσουμε ένα καλύτερο ερώτημα. Αντί να ρωτάμε μόνο «για ποιο πράγμα τσακώνονται αυτοί οι δύο άνθρωποι;», μπορούμε να ρωτήσουμε και «τι σημαίνει αυτή η σύγκρουση για εκείνους, κάτω από τον επιφανειακό καβγά;». Πολύ συχνά, αυτό που μοιάζει με διαφωνία γύρω από μια διαδικασία ή ένα καθήκον είναι στην πραγματικότητα ένας αγώνας που αφορά μία από αυτές τις βαθύτερες θεματικές. Ας τις εξετάσουμε λοιπόν.

Μερικές φορές, το βαθύτερο ζήτημα είναι η δύναμη και ο έλεγχος. Στην επιφάνεια, μια τέτοια σύγκρουση μπορεί να μοιάζει με διαφωνία γύρω από το ποιος παίρνει τις αποφάσεις, πώς μοιράζεται η πληροφορία ή ποια πράγματα προτεραιοποιούνται. Ένας συνιδρυτής μπορεί να παραπονιέται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς εκείνον. Ένας προϊστάμενος μπορεί να περιγράφει έναν εργαζόμενο ως αποστασιοποιημένο ή αντιδραστικό. Δύο συνάδελφοι μπορεί να συγκρούονται για το ποιος έχει πετύχει περισσότερους στόχους το τελευταίο διάστημα. Όμως κάτω από το περιστατικό, η πραγματική ανησυχία συχνά δεν αφορά απλώς το meeting, το project ή την ίδια την απόφαση. Αφορά το ερώτημα της επιρροής: Έχω πράγματι λόγο εδώ μέσα; Είμαι ισότιμος ή υποδεέστερος; Μετράω στη διαμόρφωση αυτού που συμβαίνει ή απλώς αναμένεται να συμμορφωθώ; Ακούγεται η γνώμη μου; Για παράδειγμα, ένας συνεργάτης σε μια startup μπορεί να αναστατωθεί έντονα επειδή ο άλλος πήγε μόνος του σε μια κρίσιμη συνάντηση με επενδυτές. Στην επιφάνεια, ο καβγάς φαίνεται να αφορά τον συντονισμό ή την επικοινωνία. Σε βαθύτερο επίπεδο, όμως, μπορεί να αφορά το αν ο ένας διεκδικεί σιωπηρά τη θέση του «πραγματικού» ηγέτη, ενώ ο άλλος υποβιβάζεται σε βοηθητικό ρόλο. Σε τέτοιες συγκρούσεις, η επίρριψη ευθυνών και η άμυνα κλιμακώνονται πολύ γρήγορα γιατί ο καθένας νιώθει πως απειλείται το κύρος, η αυτονομία ή η θέση του.

Άλλες φορές, το βαθύτερο ζήτημα είναι η φροντίδα και η εγγύτητα. Στην επιφάνεια, αυτό μπορεί να μοιάζει με θυμό, απόσυρση και μείωση επικοινωνίας, με πικρία ή με άγχος. Μια συνάδελφος μπορεί να ενοχληθεί επειδή ο συνεργάτης της έκανε ορισμένες επικοινωνίες χωρίς να της το γνωστοποιήσει. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται ότι η ομάδα του έχει σταματήσει να τον αποζητά για παρέα όπως παλιά. Ένας εργαζόμενος μπορεί να μαζεύεται επειδή σιγά-σιγά δεν του αναθέτουν όσα καθήκοντα του ανέθεταν και το κλίμα έχει ψυχράνει. Όμως κάτω από αυτά τα περιστατικά, το βαθύτερο ερώτημα συχνά είναι “με έχεις στο νου σου πραγματικά; Είμαστε όντως μαζί σε αυτό; Ανήκω σε αυτή την ομάδα; Μπορώ να στηριχτώ πάνω σου ή είμαι μόνος μου;” Φανταστείτε κάποιον που διαμαρτύρεται ότι ο στενότερός του συνεργάτης πήρε μια σημαντική απόφαση χωρίς να τον ρωτήσει. Ενώ το παράπονο ακούγεται διαδικαστικό, εκείνο που πονά περισσότερο δεν είναι η ίδια η απόφαση αλλά το συναισθηματικό της νόημα: Δεν με σκέφτηκες. Δεν προστάτεψες την συνεργασία μας. Έδρασες σαν να μην είχε σημασία η παρουσία μου. Γι’ αυτό και οι ρωγμές στην εμπιστοσύνη στη δουλειά μπορεί να πονάνε τόσο έντονα. Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν στο γεγονός αλλά σε αυτό που μοιάζει να λέει το γεγονός για τη σχέση.

Και ύστερα υπάρχουν οι συγκρούσεις που αφορούν τον σεβασμό και την αναγνώριση. Στην επιφάνεια, αυτές μπορεί να μοιάζουν με παράπονα για έλλειψη επιβράβευσης, για άδικη κριτική, για αδύνατους στόχους, για εξαντλητικό φόρτο εργασίας ή για ηγέτες των οποίων τα λόγια δεν ταιριάζουν με τη συμπεριφορά τους. Ένας επικεφαλής ομάδας που εντοπίζει μόνο τα λάθη, μια εταιρεία που μιλά αδιάκοπα για ενδυνάμωση ενώ εξουθενώνει τους ανθρώπους της, ένα περιβάλλον όπου οι εργαζόμενοι νιώθουν αναλώσιμοι αποτελούν συνθήκες που μπορούν να γεννήσουν έντονη σύγκρουση. Κάτω από τις συγκρούσεις και τα παράπονα των εργαζομένων όμως, κρύβεται το ερώτημα: Μετράω εδώ; Βλέπει κανείς αυτό που προσφέρω; Με αντιμετωπίζουν με σεβασμό ή με εκμεταλλεύονται; Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος μπορεί να αντιδράσει δυσανάλογα έντονα όταν ο προϊστάμενός του παρουσιάζει μια επιτυχημένη έκβαση χωρίς να αναφέρει τη δική του συμβολή. Έτσι, παρότι μπορεί να φαίνεται «υπερβολικά ευαίσθητος» όταν αντιδρά για ένα τέτοιο ζήτημα, καλό είναι να σκεφτούμε ότι η πληγή μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτό το μεμονωμένο περιστατικό. Μπορεί να αφορά το ότι έχει νιώσει επανειλημμένα αόρατος, υποτιμημένος ή λίγος σε ένα περιβάλλον στο οποίο δίνει τεράστια ενέργεια. Όταν λείπει η αναγνώριση, οι εργασιακές σχέσεις φθίνουν και τα παράπονα αφορούν την αίσθηση της αξίας, την ακεραιότητα και το αν μπορεί κανείς να παραμείνει σε ένα περιβάλλον χωρίς να νιώθει ότι συρρικνώνεται μέσα του.

Το να βλέπουμε τις βαθύτερες διαστάσεις μιας σύγκρουσης στον χώρο εργασίας δεν λύνει μαγικά το πρόβλημα. Μας βοηθά όμως να μη στοχεύουμε στο λάθος σημείο. Αν, για παράδειγμα, δύο άνθρωποι διαφωνούν φαινομενικά για μια απόφαση ενώ στην ουσία έχει ραγίσει η εμπιστοσύνη μεταξύ τους, τότε καμία βελτίωση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων δεν αρκεί από μόνη της. Αν πάλι ένας συνάδελφος μοιάζει συνεχώς αμυντικός ενώ βαθύτερα νιώθει απαξιωμένος, το να του ζητάμε απλώς να «επικοινωνεί καλύτερα» χάνει την ουσία. Η αξία της βαθύτερης ανάγνωσης είναι ότι αλλάζει τη φύση της ίδιας της συζήτησης: μας μετακινεί από την επιφάνεια στην πραγματική κατανόηση και από εκεί, είτε σε πιο υγιή συνεργασία, είτε σε πιο καθαρά όρια, είτε στην επίγνωση ότι ένα περιβάλλον δεν μας κάνει πλέον καλό και ότι η αποχώρηση δεν είναι αποτυχία αλλά διαύγεια.

Αυτός είναι και ο λόγος που έχει νόημα να γραφτεί ένα τέτοιο κείμενο. Όχι για να κάνουμε την εργασία να φαίνεται βαρύτερη ή για να μετατρέψουμε κάθε ένταση σε ψυχολογική ανάλυση αλλά για να αποκτήσουμε μια ουσιαστικότερη αντίληψη των λόγων που ορισμένες συγκρούσεις στη δουλειά μάς εξαντλούν τόσο πολύ και γιατί μοιάζουν τόσο δύσκολες να λυθούν. Όταν αναγνωρίζουμε τα αίτια πίσω από τη φανερή διαφωνία, είναι λιγότερο πιθανό να εγκλωβίσουμε τον εαυτό μας ή τους άλλους σε περιοριστικές ταμπέλες όπως «δύσκολος», «υπερβολικός», «ελεγκτικός» ή «υπερευαίσθητος». Αντί γι’ αυτό, γινόμαστε πιο πρόθυμοι να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει πραγματικά ανάμεσα στους ανθρώπους και πολύ συχνά, η αλλαγή αρχίζει ακριβώς από εκεί.

Η δουλειά δεν είναι ποτέ μόνο δουλειά. Σε κάθε χώρο όπου σχετιζόμαστε, φέρνουμε μαζί μας την ιστορία μας, τις άμυνές μας, τις ανάγκες, τους φόβους και τους τρόπους με τους οποίους μάθαμε να επιβιώνουμε. Το ζήτημα δεν είναι αν αυτές οι αόρατες δυναμικές υπάρχουν· είναι βέβαιο πως υπάρχουν. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να τις δούμε, να τις κατανοήσουμε και να αναλάβουμε την ευθύνη για τον ρόλο που παίζουν στις συγκρούσεις που διαμορφώνουν τόσο μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας.