Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ)

Τι είναι η ΔΕΠΥ

Η απροσεξία στη ΔΕΠΥ περιλαμβάνει δυσκολία διατήρησης προσοχής, οργάνωσης, ολοκλήρωσης και παρακολούθησης λεπτομερειών, όχι απουσία προσοχής σε κάθε δραστηριότητα. Η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα περιλαμβάνουν κινητική ανησυχία, υπερβολική ομιλία, δυσκολία αναμονής και ενέργεια πριν υπολογιστούν συνέπειες. Έντονη συγκέντρωση σε πολύ ενδιαφέρουσα δραστηριότητα δεν αποκλείει τη ΔΕΠΥ. Το κρίσιμο είναι η ρύθμιση της προσοχής και της δράσης ανάλογα με τις απαιτήσεις.

Πιθανά συμπτώματα στην καθημερινότητα

Τα συμπτώματα ανήκουν σε δύο περιοχές και δεν χρειάζεται να υπάρχουν όλα:

• Συχνά λάθη απροσεξίας, δυσκολία να παραμείνει το άτομο σε μια εργασία ή να ακολουθήσει μια συζήτηση χωρίς να χάνει σημαντικές πληροφορίες.
• Δυσκολία οργάνωσης χρόνου και υλικών, καθυστέρηση έναρξης, ατελείωτες εκκρεμότητες και συχνή απώλεια αντικειμένων.
• Αποφυγή εργασιών που απαιτούν παρατεταμένη νοητική προσπάθεια και εύκολη διάσπαση από εξωτερικά ερεθίσματα ή άσχετες σκέψεις.
• Κινητική ανησυχία, σηκώματα όταν αναμένεται να παραμείνει στη θέση, τρέξιμο ή σκαρφάλωμα στα παιδιά και εσωτερικό «μοτέρ» στους ενηλίκους.
• Υπερβολική ομιλία, απάντηση πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση, δυσκολία αναμονής σειράς και διακοπή ή εισβολή σε δραστηριότητες άλλων.
• Ασυνεπής επίδοση, ξεχασμένες υποχρεώσεις, δυσκολίες στις σχέσεις, παρορμητικές αγορές ή οδήγηση και εξάντληση από τη συνεχή προσπάθεια αντιστάθμισης.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση γίνεται από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία με αναπτυξιακό, εκπαιδευτικό, εργασιακό και ιατρικό ιστορικό. Χρησιμοποιεί συνέντευξη, κλίμακες και πληροφορίες από περισσότερες πηγές, χωρίς να βασίζεται σε ένα ερωτηματολόγιο.

• Υπάρχουν τουλάχιστον 6 συμπτώματα απροσεξίας και/ή 6 υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας για άτομα έως 16 ετών. Από τα 17 έτη και μετά, χρειάζονται τουλάχιστον 5 στην αντίστοιχη περιοχή.
• Τα συμπτώματα επιμένουν τουλάχιστον 6 μήνες, είναι ασύμβατα με το αναπτυξιακό επίπεδο και επηρεάζουν άμεσα κοινωνικές, σχολικές ή επαγγελματικές δραστηριότητες.
• Αρκετά συμπτώματα υπήρχαν πριν από τα 12 έτη και αρκετά εμφανίζονται σε δύο ή περισσότερα περιβάλλοντα, όπως σπίτι, σχολείο, εργασία ή κοινωνικές σχέσεις.
• Υπάρχει σαφής ένδειξη ότι τα συμπτώματα παρεμβαίνουν ή μειώνουν την ποιότητα λειτουργίας και δεν εξηγούνται καλύτερα από άλλη ψυχική διαταραχή ούτε συμβαίνουν μόνο σε ψύχωση.

Η ανάκληση παιδικών συμπτωμάτων στους ενηλίκους μπορεί να χρειάζεται σχολικές αναφορές ή πληροφορίες από πρόσωπο που γνώριζε το άτομο τότε, χωρίς να είναι πάντοτε διαθέσιμες. Η απουσία υπερκινητικότητας δεν αποκλείει την κυρίως απρόσεκτη παρουσίαση.

Πώς μπορεί να επηρεάζει τη ζωή

Στο σχολείο η ΔΕΠΥ μπορεί να φαίνεται ως ξεχασμένα βιβλία, αργή ολοκλήρωση ή συμπεριφορά που διακόπτει την τάξη. Στην εργασία μπορεί να προκαλεί χαμένες προθεσμίες, δυσκολία προτεραιοτήτων και υπερφόρτωση. Στις σχέσεις, η λήθη ή η διακοπή μπορεί να παρερμηνεύονται ως αδιαφορία. Πολλοί άνθρωποι αναπτύσσουν περίπλοκα συστήματα αντιστάθμισης και φαίνονται λειτουργικοί με μεγάλο εσωτερικό κόστος. Η αξιολόγηση αναζητά και δυνατά σημεία, όχι μόνο ελλείμματα, και αποφεύγει να αποδίδει κάθε δυσκολία στη ΔΕΠΥ.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η ΔΕΠΥ έχει πολυπαραγοντική προέλευση με ισχυρή γενετική συνιστώσα, αλλά κανένα μεμονωμένο γονίδιο δεν τη διαγιγνώσκει ή την καθορίζει. Περιγεννητικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο, όμως οι συσχετίσεις δεν αποδεικνύουν απλή αιτιότητα για ένα άτομο. Η ανατροφή, η ζάχαρη ή οι οθόνες δεν θεωρούνται μοναδικές αιτίες, αν και ύπνος, στρες και απαιτήσεις του περιβάλλοντος μπορούν να επηρεάζουν την ένταση των συμπτωμάτων. Διαφορές που φαίνονται σε ομαδικές απεικονιστικές μελέτες δεν χρησιμοποιούνται ως ατομικό διαγνωστικό τεστ.

Τι άλλο μπορεί να μοιάζει ή να συνυπάρχει

Πολλές καταστάσεις επηρεάζουν προσοχή και συμπεριφορά, επομένως χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση:

• Στέρηση ύπνου, άπνοια, ακανόνιστο ωράριο, φάρμακα, ουσίες, θυρεοειδική ή άλλη ιατρική κατάσταση μπορεί να μειώνουν προσοχή.
• Άγχος, κατάθλιψη, τραύμα και διπολική διαταραχή έχουν διαφορετική χρονική πορεία και πρόσθετα συμπτώματα, αλλά μπορεί να συνυπάρχουν.
• Αυτισμός, γλωσσική διαταραχή και νοητική αναπηρία επηρεάζουν συμπεριφορά και απαιτήσεις με διαφορετικό τρόπο και δεν αποκλείουν αναγκαστικά τη ΔΕΠΥ.
• Η Ειδική Μαθησιακή Διαταραχή προκαλεί επίμονη δυσκολία σε ανάγνωση, γραφή ή μαθηματικά. Ένα παιδί μπορεί να αποσπάται επειδή η εργασία είναι υπερβολικά δύσκολη ή να έχει και τις δύο διαγνώσεις.
• Εναντιωματική συμπεριφορά μπορεί να προκύπτει όταν αιτήματα ξεχνιούνται ή δεν ολοκληρώνονται, αλλά η Εναντιωματική Προκλητική Διαταραχή έχει δικό της μοτίβο θυμού και αντιπαράθεσης.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Το πλάνο βασίζεται στην ηλικία, στη βαρύτητα, στις προτιμήσεις και στις συνυπάρχουσες ανάγκες:

• Ενημέρωση του ατόμου και της οικογένειας, κοινοί στόχοι και περιβαλλοντικές προσαρμογές, όπως ορατό πρόγραμμα, σύντομες οδηγίες, μειωμένοι περισπασμοί και οργανωμένα διαλείμματα.
• Συνεργασία με σχολείο ή εργασία για εύλογες προσαρμογές και αξιοποίηση γραπτών υπενθυμίσεων, χρονόμετρων, διαίρεσης εργασιών και σταθερών σημείων για αντικείμενα.
• Εκπαίδευση γονέων όταν χρειάζεται για θετική δομή και συνεπείς στρατηγικές· η σύσταση δεν σημαίνει ότι οι φροντιστές προκάλεσαν τη ΔΕΠΥ.
• Φαρμακευτική θεραπεία με διεγερτικά ή μη διεγερτικά φάρμακα μπορεί να προταθεί από ειδικό όταν τα συμπτώματα προκαλούν επίμονη σημαντική δυσκολία, με έλεγχο υγείας και τακτική παρακολούθηση αποτελεσματικότητας και ανεπιθύμητων ενεργειών.
• Για εφήβους και ενηλίκους, δομημένη υποστηρικτική ψυχολογική παρέμβαση, συχνά με στοιχεία γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας, μπορεί να δουλέψει οργάνωση, συναίσθημα, παρορμητικότητα και αυτοεκτίμηση.

Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση

Ζητήστε βοήθεια όταν οι δυσκολίες προσοχής ή παρορμητικότητας επιμένουν, εμφανίζονται σε περισσότερα περιβάλλοντα και επηρεάζουν μάθηση, εργασία, σχέσεις ή ασφάλεια. Μια αξιολόγηση είναι χρήσιμη και όταν η προσπάθεια είναι πολύ μεγαλύτερη από όσο φαίνεται εξωτερικά ή όταν συνυπάρχουν άγχος, κατάθλιψη, τικ, ύπνος ή μαθησιακές δυσκολίες. Απότομη νέα απροσεξία, σύγχυση ή σημαντική αλλαγή προσωπικότητας χρειάζεται ιατρικό έλεγχο και δεν πρέπει να θεωρηθεί αυτόματα ΔΕΠΥ.