Διαταραχή Κοινωνικής (Πραγματολογικής) Επικοινωνίας

Τι είναι η πραγματολογική επικοινωνία

Πραγματολογία είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούμε τη γλώσσα και άλλα σήματα ανάλογα με τον άνθρωπο, το πλαίσιο και τον σκοπό. Περιλαμβάνει χαιρετισμό, κοινή χρήση πληροφοριών, εναλλαγή σειράς, διατήρηση θέματος, διόρθωση παρεξήγησης, προσαρμογή ύφους και κατανόηση χιούμορ, μεταφοράς και έμμεσων νοημάτων. Οι κανόνες διαφέρουν ανά πολιτισμό και κοινότητα. Διαφορά στο βλέμμα, στη σωματική απόσταση ή στο ύφος δεν πρέπει να θεωρείται έλλειμμα χωρίς πολιτισμικά κατάλληλη αξιολόγηση.

Πιθανά σημάδια στην επικοινωνία

Οι δυσκολίες εμφανίζονται με διαφορετικό τρόπο ανά ηλικία και περιβάλλον:

• Δυσκολία χρήσης επικοινωνίας για κοινωνικούς σκοπούς, όπως χαιρετισμό, μοίρασμα πληροφοριών, αίτημα βοήθειας ή έναρξη κατάλληλης συζήτησης.
• Ίδιο ύφος και ποσότητα πληροφορίας προς μικρό παιδί, φίλο, εκπαιδευτικό ή άγνωστο, χωρίς προσαρμογή στο πλαίσιο.
• Δυσκολία εναλλαγής σειράς, διατήρησης θέματος, αναδιατύπωσης όταν ο άλλος δεν κατάλαβε ή χρήσης λεκτικών και μη λεκτικών σημάτων μαζί.
• Κυριολεκτική κατανόηση υπονοουμένων, μεταφορών, σαρκασμού, χιούμορ ή ασαφών εκφράσεων και δυσκολία εξαγωγής συμπεράσματος.
• Αφηγήσεις που δεν δίνουν στον ακροατή τις απαραίτητες πληροφορίες ή συζητήσεις που γίνονται μονόπλευρες χωρίς επίγνωση.
• Παρεξηγήσεις, κοινωνική απομόνωση, δυσκολία ομαδικής εργασίας ή σχολικά προβλήματα όταν η κατανόηση κειμένου απαιτεί συμπεράσματα και οπτική άλλου.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση γίνεται συνήθως από λογοθεραπευτή σε συνεργασία με αναπτυξιακούς και ψυχικής υγείας επαγγελματίες. Χρειάζεται παρατήρηση σε πραγματικές αλληλεπιδράσεις, ιστορικό και πληροφορίες από περισσότερα περιβάλλοντα.

• Υπάρχουν επίμονες δυσκολίες στην κοινωνική χρήση λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας, όπως χρήση για κοινωνικούς σκοπούς και προσαρμογή στο πλαίσιο ή στις ανάγκες του ακροατή.
• Υπάρχουν δυσκολίες τήρησης κανόνων συζήτησης και αφήγησης και κατανόησης όσων δεν δηλώνονται ρητά ή έχουν μη κυριολεκτική ή αμφίσημη σημασία.
• Οι δυσκολίες προκαλούν λειτουργικούς περιορισμούς στην αποτελεσματική επικοινωνία, στην κοινωνική συμμετοχή, στις σχέσεις ή στη σχολική και επαγγελματική επίδοση.
• Η έναρξη βρίσκεται στην πρώιμη ανάπτυξη, αν και μπορεί να γίνει εμφανής αργότερα, και η εικόνα δεν εξηγείται από ιατρική ή νευρολογική κατάσταση, χαμηλή δομική γλωσσική ικανότητα, αυτισμό, νοητική αναπηρία ή άλλη ψυχική διαταραχή.

Η διάγνωση αυτισμού απαιτεί, εκτός από κοινωνικοεπικοινωνιακές δυσκολίες, περιορισμένες ή επαναληπτικές συμπεριφορές, ενδιαφέροντα ή αισθητηριακά χαρακτηριστικά τώρα ή στο ιστορικό. Αν τέτοιο ιστορικό υπάρχει, δεν τίθεται Διαταραχή Κοινωνικής (Πραγματολογικής) Επικοινωνίας ως εναλλακτική.

Πώς μπορεί να επηρεάζει τη ζωή

Το άτομο μπορεί να παρερμηνεύεται ως αγενές, αδιάφορο ή «εγωκεντρικό», ενώ πραγματικά δυσκολεύεται να διαβάσει τι γνωρίζει ο ακροατής ή τι υπονοεί. Μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να κατανοούν το κυριολεκτικό περιεχόμενο ενός κειμένου αλλά να δυσκολεύονται με κίνητρα χαρακτήρων και συμπεράσματα. Στην εργασία, ασαφείς οδηγίες, χιούμορ και άγραφοι κανόνες μπορεί να προκαλούν λάθη. Η υποστήριξη δεν πρέπει να επιβάλλει μία μοναδική κοινωνική συμπεριφορά, όπως συνεχή οπτική επαφή, αλλά να ενισχύει αμοιβαία κατανόηση, επιλογές και λειτουργική αυτονομία.

Αναπτυξιακή προέλευση και συνύπαρξη

Η αιτιολογία δεν έχει αποσαφηνιστεί και δεν υπάρχει ένας βιολογικός δείκτης. Γλωσσικές δυσκολίες, Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) και μαθησιακά προβλήματα μπορεί να συνυπάρχουν και να αλλάζουν την εικόνα. Οικογενειακό ιστορικό δυσκολιών γλώσσας ή επικοινωνίας μπορεί να αναφέρεται, χωρίς να αποτελεί διάγνωση. Η περιορισμένη κοινωνική εμπειρία μπορεί να επηρεάσει δεξιότητες, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται αυτομάτως με νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Η αξιολόγηση οφείλει να λάβει υπόψη γλώσσα, κουλτούρα, τραύμα και πραγματικές ευκαιρίες συμμετοχής.

Διαφορά από αυτισμό και άλλες καταστάσεις

Η ακριβής διαφορική διάγνωση απαιτεί αναπτυξιακό ιστορικό και όχι ένα σύντομο κοινωνικό τεστ:

• Στον αυτισμό υπάρχει ή υπήρξε και μοτίβο περιορισμένων, επαναληπτικών συμπεριφορών, ενδιαφερόντων, ανάγκης ομοιότητας ή αισθητηριακών διαφορών.
• Η Διαταραχή Γλώσσας επηρεάζει λεξιλόγιο, σύνταξη ή οργάνωση λόγου. Μπορεί να συνυπάρχει όταν υπάρχουν και ανεξάρτητες πραγματολογικές δυσκολίες.
• Η ΔΕΠΥ μπορεί να οδηγεί σε διακοπές, απώλεια θέματος και μη παρακολούθηση σημάτων λόγω απροσεξίας ή παρορμητικότητας.
• Κοινωνικό άγχος μπορεί να περιορίζει την ομιλία παρότι το άτομο κατανοεί τους κοινωνικούς κανόνες, ενώ η ντροπαλότητα χωρίς λειτουργική έκπτωση δεν είναι διαταραχή.
• Νοητική αναπηρία, τραυματική εγκεφαλική κάκωση, ψύχωση και άνοια μπορεί να επηρεάσουν κοινωνική επικοινωνία με διαφορετική αναπτυξιακή ή χρονική πορεία.

Υποστήριξη και παρέμβαση

Η παρέμβαση είναι πιο χρήσιμη όταν εφαρμόζεται σε πραγματικούς στόχους και περιβάλλοντα:

• Λογοθεραπεία για εναλλαγή σειράς, διατήρηση και αλλαγή θέματος, διόρθωση παρεξήγησης, αφήγηση, συμπεράσματα και μη κυριολεκτική γλώσσα.
• Εξάσκηση με βίντεο, σενάρια ή παιχνίδι ρόλων που ακολουθείται από εφαρμογή στο σχολείο, στην εργασία ή σε δραστηριότητα που έχει επιλέξει το άτομο.
• Ρητή διδασκαλία κρυφών κανόνων και ταυτόχρονη εκπαίδευση συνομηλίκων και ενηλίκων να επικοινωνούν καθαρά, ώστε η προσαρμογή να μην είναι μονόπλευρη.
• Ομαδική παρέμβαση μπορεί να προσφέρει ασφαλή πρακτική όταν ταιριάζει στους στόχους, αλλά δεν είναι κατάλληλη για όλους και δεν εγγυάται συγκεκριμένο μέγεθος βελτίωσης.
• Σχολικές και εργασιακές προσαρμογές, όπως σαφείς γραπτές προσδοκίες, έλεγχος κατανόησης και συγκεκριμένη ανατροφοδότηση αντί για ασαφείς κοινωνικές παρατηρήσεις.

Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση

Ζητήστε βοήθεια όταν επίμονες παρεξηγήσεις, κυριολεκτική ερμηνεία, δυσκολία συζήτησης ή αφήγησης περιορίζουν φιλίες, σχολείο ή εργασία. Μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν υπάρχει ερώτημα αυτισμού, γλωσσικής δυσκολίας ή ΔΕΠΥ, γιατί οι παρεμβάσεις διαφέρουν. Μην βασίζεστε σε διαδικτυακή λίστα ή στην κοινωνική επιθυμία. Νέα απώλεια κοινωνικής ή γλωσσικής ικανότητας απαιτεί ιατρική αξιολόγηση για επίκτητη αιτία.