Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ)

Τι είναι η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος

Τα βασικά χαρακτηριστικά υπάρχουν από την πρώιμη αναπτυξιακή περίοδο, αν και μπορεί να γίνουν εμφανή αργότερα, όταν οι κοινωνικές απαιτήσεις αυξηθούν, ή να καλύπτονται από στρατηγικές προσαρμογής. Ένα άτομο μπορεί να μιλά με ευχέρεια και παρ' όλα αυτά να δυσκολεύεται στην αμοιβαιότητα της συζήτησης, στην κατανόηση άγραφων κοινωνικών κανόνων ή στην αντιμετώπιση αλλαγών. Άλλο άτομο μπορεί να χρησιμοποιεί λίγες λέξεις ή εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας και να χρειάζεται εκτεταμένη καθημερινή υποστήριξη. Οι ανάγκες μπορεί να αλλάζουν ανά περιβάλλον και περίοδο ζωής.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Τα παραδείγματα είναι ενδεικτικά. Μεμονωμένο χαρακτηριστικό, όπως λιγότερη βλεμματική επαφή, δεν αρκεί για διάγνωση.

• Δυσκολία στην αμοιβαία κοινωνική επικοινωνία, όπως στο μοίρασμα ενδιαφερόντων και συναισθημάτων ή στη φυσική εναλλαγή μιας συζήτησης.
• Διαφορετική χρήση ή κατανόηση μη λεκτικών σημάτων, όπως χειρονομίες, εκφράσεις προσώπου, τόνος φωνής και βλεμματική επαφή.
• Δυσκολία στην ανάπτυξη, διατήρηση ή κατανόηση σχέσεων και στην προσαρμογή της συμπεριφοράς σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια.
• Επαναλαμβανόμενες κινήσεις, χρήση αντικειμένων ή λόγος, όπως στερεοτυπίες, ηχολαλία ή επαναλαμβανόμενες φράσεις.
• Έντονη ανάγκη για προβλεψιμότητα, σταθερές ρουτίνες ή συγκεκριμένους τρόπους εκτέλεσης δραστηριοτήτων, με δυσφορία στις αλλαγές.
• Πολύ εστιασμένα ενδιαφέροντα, τα οποία μπορεί να αποτελούν πηγή γνώσης, χαράς και ικανότητας αλλά και να δυσκολεύουν την ευελιξία όταν καταλαμβάνουν σχεδόν όλη τη δραστηριότητα.
• Αυξημένη ή μειωμένη ευαισθησία σε ήχους, φως, υφές, γεύσεις, οσμές, πόνο ή θερμοκρασία, ή ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αισθητηριακές εμπειρίες.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση γίνεται από επαγγελματίες με εμπειρία στον αυτισμό και βασίζεται σε πολλαπλές πηγές: αναπτυξιακό ιστορικό, συζήτηση με το ίδιο το άτομο και, όταν είναι κατάλληλο και υπάρχει συναίνεση, με οικογένεια ή φροντιστές, παρατήρηση και σταθμισμένα εργαλεία.

• Χρειάζονται επίμονες διαφορές και στις 3 περιοχές κοινωνικής επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης: αμοιβαιότητα, μη λεκτική επικοινωνία και ανάπτυξη/κατανόηση σχέσεων.
• Χρειάζονται τουλάχιστον 2 από τις 4 κατηγορίες περιορισμένων ή επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών, ενδιαφερόντων ή δραστηριοτήτων, είτε τώρα είτε τεκμηριωμένες στο ιστορικό.
• Τα χαρακτηριστικά ξεκινούν στην πρώιμη ανάπτυξη, αλλά μπορεί να φανούν πλήρως όταν αυξηθούν οι απαιτήσεις ή να έχουν καλυφθεί από μαθημένες στρατηγικές.
• Προκαλούν κλινικά σημαντική δυσκολία στην κοινωνική, σχολική, επαγγελματική ή άλλη σημαντική λειτουργία, με βάση και τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.
• Δεν εξηγούνται καλύτερα μόνο από διανοητική αναπηρία ή γενικευμένη αναπτυξιακή καθυστέρηση. Οι δύο καταστάσεις μπορούν να συνυπάρχουν όταν η κοινωνική επικοινωνία είναι χαμηλότερη από το αναμενόμενο για το γενικό αναπτυξιακό επίπεδο.

Δεν υπάρχει αιματολογική ή απεικονιστική εξέταση που να διαγιγνώσκει τον αυτισμό. Τα εργαλεία αξιολόγησης υποστηρίζουν την κλινική κρίση και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως αυτόματα τεστ. Η γλώσσα, η κουλτούρα, το φύλο, η ηλικία και οι στρατηγικές «καμουφλάζ» επηρεάζουν το πώς εκδηλώνονται και αναγνωρίζονται τα χαρακτηριστικά.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Οι κοινωνικές ή αισθητηριακές απαιτήσεις μπορούν να προκαλούν κόπωση, υπερφόρτωση ή ανάγκη για περισσότερο χρόνο αποκατάστασης. Απρόβλεπτες αλλαγές, θορυβώδη περιβάλλοντα και ασαφείς οδηγίες μπορεί να δυσκολεύουν τη συμμετοχή στο σχολείο ή στην εργασία. Παράλληλα, πολλά αυτιστικά άτομα έχουν βαθιά γνώση σε ενδιαφέροντα πεδία, προσοχή στη λεπτομέρεια, ειλικρίνεια, ισχυρή μνήμη ή δημιουργικούς τρόπους επίλυσης προβλημάτων. Η λειτουργικότητα εξαρτάται όχι μόνο από το άτομο αλλά και από το πόσο προσβάσιμο, σαφές και υποστηρικτικό είναι το περιβάλλον.

Αίτια και παράγοντες που σχετίζονται με τον αυτισμό

Ο αυτισμός έχει ισχυρή και σύνθετη γενετική συνιστώσα, χωρίς να οφείλεται συνήθως σε ένα μόνο γονίδιο. Πολλές γενετικές παραλλαγές και νευροαναπτυξιακοί παράγοντες αλληλεπιδρούν, ενώ σε ορισμένα άτομα υπάρχει γνωστή γενετική ή ιατρική κατάσταση. Μια συσχετιζόμενη κατάσταση μπορεί να είναι σημαντική για τη φροντίδα χωρίς να αποδεικνύει ότι προκάλεσε τον αυτισμό. Η ανατροφή, η συναισθηματική στάση των γονέων και τα παιδικά εμβόλια δεν προκαλούν αυτισμό.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η αξιολόγηση εξετάζει τόσο τη διαφοροδιάγνωση όσο και συχνές συνυπάρχουσες ανάγκες:

• Η διαταραχή κοινωνικής (πραγματολογικής) επικοινωνίας δεν περιλαμβάνει το απαιτούμενο ιστορικό περιορισμένων ή επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών και ενδιαφερόντων.
• Η διαταραχή γλώσσας ή η διαταραχή των ήχων της ομιλίας μπορεί να επηρεάζει την επικοινωνία, αλλά δεν εξηγεί από μόνη της ολόκληρο το αυτιστικό προφίλ.
• Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η διανοητική αναπηρία, η αναπτυξιακή διαταραχή κινητικού συντονισμού, τα τικ, η επιληψία και προβλήματα ύπνου ή σίτισης μπορεί να συνυπάρχουν.
• Άγχος, κατάθλιψη, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD) και οι επιπτώσεις τραύματος χρειάζονται ξεχωριστή αξιολόγηση και κατάλληλη θεραπεία όταν υπάρχουν.
• Σε ενήλικες, η κοινωνική αποφυγή μπορεί να σχετίζεται με κοινωνικό άγχος, αλλά στον αυτισμό οι διαφορές κοινωνικής επικοινωνίας ανάγονται στην ανάπτυξη και δεν εμφανίστηκαν μόνο μετά την έναρξη του φόβου αξιολόγησης.

Υποστήριξη και παρεμβάσεις

Στόχος δεν είναι να γίνει το άτομο «λιγότερο αυτιστικό», αλλά να υποστηριχθούν η επικοινωνία, η υγεία, η ασφάλεια, η αυτονομία και οι προσωπικοί του στόχοι.

• Η ενημέρωση του ίδιου του ατόμου και της οικογένειας, η αναγνώριση δυνατών σημείων και η κοινή λήψη αποφάσεων αποτελούν τη βάση της υποστήριξης.
• Λογοθεραπεία ή υποστήριξη εναλλακτικής και επαυξητικής επικοινωνίας μπορεί να βοηθήσει όταν υπάρχουν λειτουργικές ανάγκες επικοινωνίας. Η επικοινωνία δεν περιορίζεται στον προφορικό λόγο.
• Εργοθεραπευτική αξιολόγηση και πρακτικές προσαρμογές μπορούν να μειώσουν αισθητηριακά εμπόδια και να ενισχύσουν δεξιότητες καθημερινής ζωής.
• Σαφές πρόγραμμα, οπτικές πληροφορίες, προετοιμασία για αλλαγές, ήσυχοι χώροι και εύλογες προσαρμογές στο σχολείο ή στην εργασία συχνά βελτιώνουν τη συμμετοχή.
• Οι ψυχολογικές θεραπείες για άγχος ή διάθεση χρειάζεται να προσαρμόζονται στον τρόπο επικοινωνίας, στην αισθητηριακή επεξεργασία και στις ανάγκες του αυτιστικού ατόμου.
• Δεν υπάρχει φάρμακο για τα βασικά χαρακτηριστικά του αυτισμού. Φάρμακα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συγκεκριμένες συνυπάρχουσες καταστάσεις ή σοβαρά συμπτώματα, με προσεκτική αξιολόγηση και παρακολούθηση.
• Αποκλειστικές δίαιτες και μη τεκμηριωμένες «θεραπείες» δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για τα βασικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα όταν ενέχουν διατροφικό, οικονομικό ή άλλο κίνδυνο.

Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση ή υποστήριξη

Μια αξιολόγηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν οι διαφορές στην επικοινωνία, στην αισθητηριακή επεξεργασία, στην ευελιξία ή στις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές επηρεάζουν σταθερά τη μάθηση, τις σχέσεις, την εργασία, την αυτοφροντίδα ή την ψυχική υγεία. Στα παιδιά, η έγκαιρη παραπομπή δεν χρειάζεται να περιμένει απώλεια δεξιοτήτων ή σχολική αποτυχία. Στους ενήλικες, αξιολόγηση μπορεί να γίνει ακόμη και αν οι δυσκολίες αναγνωρίστηκαν αργά. Απότομη απώλεια δεξιοτήτων, νέα κατατονικά σημεία, σοβαρός αυτοτραυματισμός ή μεγάλη αλλαγή συμπεριφοράς χρειάζονται άμεση ιατρική διερεύνηση και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στον αυτισμό.