Διαταραχή Αποφευκτικής/Περιοριστικής Πρόσληψης Τροφής (ARFID)

Τι είναι η ARFID

Η ARFID περιγράφει διαφορετικές διαδρομές προς το ίδιο αποτέλεσμα: η πρόσληψη τροφής δεν επαρκεί για τη σωματική υγεία, την ανάπτυξη ή τη συμμετοχή στην καθημερινότητα. Κάποιος μπορεί να ανέχεται ελάχιστες υφές και μυρωδιές, να ξεχνά να φάει επειδή δεν αισθάνεται ενδιαφέρον ή πείνα, ή να αποφεύγει τροφές μετά από επεισόδιο πνιγμού, αλλεργική αντίδραση ή εμετό. Οι διαδρομές μπορούν να συνδυάζονται. Το σωματικό βάρος από μόνο του δεν αποκλείει την ARFID: διατροφική ανεπάρκεια και σοβαρή κοινωνική δυσκολία μπορεί να υπάρχουν σε διαφορετικά σώματα.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Η εικόνα είναι ευρύτερη από τη συνηθισμένη επιλεκτικότητα και μπορεί να περιλαμβάνει:

• Πολύ περιορισμένο ρεπερτόριο τροφών, με έντονη αποφυγή συγκεκριμένων υφών, γεύσεων, οσμών, θερμοκρασιών ή εμφάνισης.
• Μικρή όρεξη, αργό φαγητό, εύκολο αίσθημα κορεσμού ή αδιαφορία για γεύματα.
• Φόβο πνιγμού, εμετού, πόνου, αλλεργικής αντίδρασης ή άλλης δυσάρεστης συνέπειας μετά το φαγητό.
• Απώλεια βάρους, στασιμότητα στην καμπύλη ανάπτυξης, καθυστέρηση ή αδυναμία επίτευξης αναμενόμενης αύξησης βάρους.
• Διατροφικές ελλείψεις, κόπωση, ζάλη ή ανάγκη για πόσιμα συμπληρώματα, ρινογαστρικό σωλήνα ή άλλη υποστηρικτική σίτιση.
• Αποφυγή σχολικών εκδρομών, γευμάτων με φίλους, ταξιδιών ή κοινωνικών εκδηλώσεων επειδή δεν υπάρχει «ασφαλές» φαγητό.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση είναι συνήθως διεπιστημονική και εξετάζει τη σωματική υγεία, την ανάπτυξη, τη διατροφική πρόσληψη, τη λειτουργικότητα και τους λόγους αποφυγής, χωρίς να βασίζεται μόνο στο βάρος.

• Υπάρχει διαταραχή σίτισης ή πρόσληψης που συνδέεται με τουλάχιστον 1 από 4 συνέπειες: σημαντική απώλεια/ανεπαρκή ανάπτυξη, σημαντική διατροφική έλλειψη, εξάρτηση από εντερική σίτιση ή συμπληρώματα, ή έντονη ψυχοκοινωνική διατάραξη.
• Η κατάσταση δεν εξηγείται καλύτερα από έλλειψη διαθέσιμης τροφής ή πολιτισμικά αποδεκτή πρακτική.
• Δεν εμφανίζεται αποκλειστικά στο πλαίσιο ανορεξίας ή βουλιμίας και δεν υπάρχει διαταραχή στην εμπειρία του σωματικού βάρους ή σχήματος που να καθοδηγεί τον περιορισμό.
• Όταν συνυπάρχει ιατρική ή άλλη ψυχική κατάσταση, ο περιορισμός είναι μεγαλύτερος ή πιο επίμονος από το αναμενόμενο και χρειάζεται αυτοτελή κλινική παρέμβαση.

Ερωτηματολόγια μπορεί να υποστηρίξουν τον έλεγχο, αλλά δεν αρκούν για διάγνωση. Χρειάζεται να εξεταστούν οργανικά αίτια, αλλεργίες, στοματοκινητικές δυσκολίες, φάρμακα, γαστρεντερικά συμπτώματα και η πραγματική διαθεσιμότητα τροφής.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η καθημερινότητα μπορεί να οργανώνεται γύρω από λίγες «ασφαλείς» τροφές, συγκεκριμένες μάρκες ή αυστηρές συνθήκες προετοιμασίας. Τα γεύματα γίνονται πηγή έντασης και μπορεί να διαρκούν πολύ, ενώ το παιδί ή ο ενήλικας αποφεύγει καταστάσεις όπου δεν ελέγχει το φαγητό. Η χαμηλή ενέργεια και οι ελλείψεις επηρεάζουν τη συγκέντρωση, τη διάθεση, την άσκηση και την ανάπτυξη. Η πίεση, η τιμωρία ή η ντροπή συνήθως αυξάνουν τον φόβο και τη σύγκρουση. Η οικογένεια χρειάζεται πρακτική υποστήριξη, χωρίς να θεωρείται υπεύθυνη για την εμφάνιση της διαταραχής.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η αιτιολογία είναι πολυπαραγοντική. Αισθητηριακή ευαισθησία, άγχος, αρνητική εμπειρία με φαγητό, γαστρεντερική ενόχληση, χαμηλή ανταπόκριση σε σήματα πείνας και νευροαναπτυξιακές καταστάσεις μπορεί να συμβάλλουν διαφορετικά σε κάθε άτομο. Η ARFID εμφανίζεται συχνότερα μαζί με αυτισμό, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), αγχώδεις διαταραχές ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), αλλά καμία από αυτές τις καταστάσεις δεν αποτελεί αναγκαία αιτία. Δεν τεκμηριώνεται ότι προκαλείται από συγκεκριμένο γονεϊκό στυλ, υπερπροστασία ή μια «ανείπωτη» ψυχική σύγκρουση.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η κινητήρια αιτία και οι συνέπειες του περιορισμού βοηθούν στη διάκριση:

• Η συνηθισμένη επιλεκτικότητα στην παιδική ηλικία δεν προκαλεί σημαντική διατροφική ανεπάρκεια, αναπτυξιακή απόκλιση ή έντονη λειτουργική δυσκολία.
• Στην ψυχογενή ανορεξία ο περιορισμός συνδέεται με χαμηλό βάρος και φόβο αύξησης βάρους ή συμπεριφορά που το εμποδίζει, μαζί με διαταραχή στην εμπειρία βάρους/σχήματος.
• Κοιλιοκάκη, φλεγμονώδης νόσος εντέρου, αλλεργίες, δυσφαγία και άλλες ιατρικές αιτίες μπορεί να μειώνουν την πρόσληψη και χρειάζονται διερεύνηση.
• Η ειδική φοβία πνιγμού ή εμετού μπορεί να αποτελεί την κύρια διάγνωση όταν δεν υπάρχουν οι απαιτούμενες διατροφικές ή λειτουργικές συνέπειες της ARFID.
• Αυτισμός, ΔΕΠΥ, OCD και αγχώδεις διαταραχές μπορούν να συνυπάρχουν· η ARFID διαγιγνώσκεται όταν η διατροφική δυσκολία χρειάζεται ξεχωριστή φροντίδα.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία στοχεύει πρώτα στην ασφάλεια και στη θρεπτική επάρκεια και στη συνέχεια στη σταδιακή διεύρυνση της πρόσληψης και της συμμετοχής.

• Παιδίατρος ή ιατρός παρακολουθεί βάρος, ανάπτυξη, ζωτικά σημεία, εργαστηριακές τιμές και πιθανές ιατρικές επιπλοκές.
• Εξειδικευμένος διαιτολόγος σχεδιάζει ρεαλιστική κάλυψη αναγκών και συμπληρώματα όταν χρειάζονται, χωρίς απότομη αφαίρεση των ασφαλών τροφών.
• Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία προσαρμοσμένη στην ARFID μπορεί να δουλέψει με τον φόβο, την αποφυγή, τα σήματα πείνας και τη σταδιακή έκθεση σε νέες τροφές.
• Σε παιδιά, οικογενειακά βασισμένες παρεμβάσεις και εκπαίδευση φροντιστών υποστηρίζουν γεύματα με σαφή δομή και χωρίς ενοχοποίηση.
• Λογοθεραπευτική ή εργοθεραπευτική αξιολόγηση μπορεί να χρειάζεται όταν υπάρχουν στοματοκινητικές ή έντονες αισθητηριακές δυσκολίες.
• Φάρμακα δεν αποτελούν αυτοτελή θεραπεία της ARFID· μπορεί να χρησιμοποιηθούν μόνο για συγκεκριμένη συνυπάρχουσα κατάσταση ή σύμπτωμα, με ιατρική παρακολούθηση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν το εύρος τροφών μειώνεται, το γεύμα προκαλεί σταθερό φόβο, υπάρχει πτώση ή στασιμότητα στην ανάπτυξη, κόπωση, ζάλη, ανάγκη για συμπληρώματα ή αποφυγή σημαντικών δραστηριοτήτων. Η παραπομπή δεν πρέπει να περιμένει μέχρι να πέσει πολύ το βάρος. Σε παιδί, είναι χρήσιμο να συγκεντρωθούν πληροφορίες από σπίτι και σχολείο και να αποφεύγονται πιεστικές «δοκιμασίες» φαγητού χωρίς θεραπευτικό σχέδιο.