Διαταραχή Αποπροσωποποίησης/Αποπραγματοποίησης

Τι είναι η Διαταραχή Αποπροσωποποίησης/Αποπραγματοποίησης

Η αποπροσωποποίηση μπορεί να αφορά σκέψεις, συναισθήματα, σώμα ή πράξεις: συναισθηματικό μούδιασμα, αίσθηση αυτοματισμού, παραμορφωμένη αντίληψη χρόνου ή ότι το σώμα δεν είναι οικείο. Στην αποπραγματοποίηση, άνθρωποι και αντικείμενα φαίνονται άψυχα, επίπεδα, μακρινά ή ασυνήθιστα καθαρά ή θολά. Σύντομες τέτοιες εμπειρίες μπορούν να συμβούν σε έντονη κόπωση ή στρες και δεν αποτελούν από μόνες τους διαταραχή. Χρειάζονται επιμονή ή επανάληψη, δυσφορία ή έκπτωση και αποκλεισμός άλλης αιτίας.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Οι άνθρωποι συχνά δυσκολεύονται να περιγράψουν την εμπειρία και μπορεί να αναφέρουν:

• Αίσθηση ότι παρατηρούν τον εαυτό, τις σκέψεις ή τις πράξεις τους από απόσταση.
• Συναισθηματικό ή σωματικό μούδιασμα και αίσθηση ότι λειτουργούν «σαν ρομπότ».
• Το σώμα ή μέρη του να φαίνονται ξένα, αλλοιωμένα ή διαφορετικού μεγέθους.
• Το περιβάλλον να μοιάζει ονειρικό, άχρωμο, επίπεδο, πολύ μακρινό ή πίσω από πέπλο.
• Αλλοιωμένη αίσθηση χρόνου και δυσκολία να νιώσουν τις αναμνήσεις ως προσωπικά βιώματα.
• Επαναλαμβανόμενος έλεγχος αν ο εαυτός ή ο κόσμος είναι «αληθινοί», με φόβο ότι υπάρχει εγκεφαλική βλάβη ή απώλεια λογικής.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η κλινική αξιολόγηση εξετάζει τη μορφή, τη διάρκεια και τα ερεθίσματα των επεισοδίων, τον έλεγχο πραγματικότητας, τη χρήση ουσιών, τον ύπνο και το ιατρικό και ψυχιατρικό ιστορικό.

• Υπάρχουν επίμονες ή επαναλαμβανόμενες εμπειρίες αποπροσωποποίησης, αποπραγματοποίησης ή και των δύο.
• Κατά τη διάρκεια των εμπειριών ο έλεγχος της πραγματικότητας παραμένει ακέραιος, ακόμη κι αν η αίσθηση είναι πολύ πειστική ή τρομακτική.
• Τα συμπτώματα προκαλούν σημαντική δυσφορία ή δυσκολία στην κοινωνική, εργασιακή ή άλλη λειτουργία.
• Δεν αποδίδονται σε ουσία, φάρμακο, επιληπτική ή άλλη ιατρική κατάσταση και δεν εξηγούνται καλύτερα από σχιζοφρένεια, πανικό, κατάθλιψη, οξεία διαταραχή στρες, Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες ή άλλη διασχιστική διαταραχή.

Η απουσία οξείας μέθης τη στιγμή της εξέτασης δεν αποκλείει ουσιοεπαγόμενη αιτία. Εξετάζεται η χρονική σχέση με κάνναβη, παραισθησιογόνα, άλλα σκευάσματα ή διακοπή φαρμάκου, καθώς και πιθανές κρίσεις ή άλλη νευρολογική εικόνα.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η συνεχής αίσθηση αποσύνδεσης μπορεί να δυσκολεύει συγκέντρωση, εργασία, οδήγηση, σχέσεις και την απόλαυση δραστηριοτήτων. Ο φόβος ότι η εμπειρία είναι μόνιμη μπορεί να οδηγεί σε επαναλαμβανόμενο αυτοέλεγχο, αναζητήσεις στο διαδίκτυο και μεγαλύτερη εστίαση στα συμπτώματα. Άγχος και κατάθλιψη συχνά συνυπάρχουν και χρειάζονται ξεχωριστή φροντίδα. Παρά την αίσθηση μη πραγματικότητας, το άτομο δεν «προσποιείται» και τα συμπτώματα είναι πραγματικά.

Αίτια και παράγοντες που σχετίζονται

Δεν υπάρχει μία μοναδική ψυχογενής εξήγηση. Έντονο στρες, τραυματικές εμπειρίες, πανικός, κατάθλιψη, έλλειψη ύπνου, υπερδιεγερτικά περιβάλλοντα και ορισμένες ουσίες έχουν συσχετιστεί με έναρξη ή επιδείνωση. Η σχέση διαφέρει ανά άτομο και δεν αποδεικνύει αιτιότητα σε κάθε περίπτωση. Όταν η έναρξη γίνεται αργότερα στη ζωή ή συνοδεύεται από νέα νευρολογικά σημεία, χρειάζεται ιδιαίτερα προσεκτική ιατρική διερεύνηση.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Ο ακέραιος έλεγχος πραγματικότητας και το συνολικό πλαίσιο είναι κεντρικά:

• Σε ψυχωτική διαταραχή μπορεί να υπάρχουν πεποιθήσεις για αλλαγή του κόσμου χωρίς την ίδια αναγνώριση ότι πρόκειται για υποκειμενική αίσθηση.
• Σε κρίση πανικού η αποπροσωποποίηση μπορεί να εμφανίζεται μόνο κατά τις κρίσεις· τότε δεν τίθεται ξεχωριστή διάγνωση αν δεν υπάρχει ανεξάρτητο πρότυπο.
• Στη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες ή στην οξεία διαταραχή στρες η διάσχιση εντάσσεται σε ευρύτερη αντίδραση σε τραυματικό γεγονός.
• Ουσίες, φάρμακα, επιληψία, ημικρανία, προβλήματα ύπνου και άλλες ιατρικές καταστάσεις χρειάζονται αξιολόγηση.
• Σύντομη εμπειρία κατά τον διαλογισμό ή σε πολιτισμική πρακτική δεν αποτελεί διαταραχή όταν είναι ελεγχόμενη και δεν προκαλεί έκπτωση.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία εξατομικεύεται και συχνά συνδυάζει εξήγηση, ψυχοθεραπεία και φροντίδα συνυπαρχουσών καταστάσεων.

• Η σαφής εξήγηση ότι ο ακέραιος έλεγχος πραγματικότητας διατηρείται μπορεί να μειώσει τον φόβο «τρέλας» ή μόνιμης εγκεφαλικής βλάβης.
• Ψυχοθεραπεία μπορεί να στοχεύσει στη μείωση υπερβολικού αυτοελέγχου, στη διαχείριση στρες και στην επανασύνδεση με δραστηριότητες και αισθήσεις.
• Τεχνικές γείωσης, όπως εστίαση σε συγκεκριμένα αισθητηριακά στοιχεία και στο παρόν, μπορεί να βοηθούν ορισμένους ανθρώπους χωρίς να αποτελούν αυτόνομη θεραπεία.
• Κατάθλιψη, πανικός, Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, προβλήματα ύπνου ή χρήση ουσιών αντιμετωπίζονται με τις κατάλληλες παρεμβάσεις.
• Δεν υπάρχει φάρμακο με ειδική και εγγυημένη δράση για τη διαταραχή· κάθε αγωγή αφορά εξατομικευμένη κλινική απόφαση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν η αίσθηση αποσύνδεσης επιμένει, επαναλαμβάνεται, σας τρομάζει ή δυσκολεύει εργασία, σχέσεις, οδήγηση ή φροντίδα του εαυτού. Νέα έναρξη μετά από ουσία, τραυματισμό κεφαλής, κρίση, έντονη κεφαλαλγία ή μαζί με λιποθυμία, αδυναμία, σύγχυση ή απώλεια ελέγχου πραγματικότητας χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.