Κατατονία

Τι είναι η κατατονία

Η κατατονία αφορά σημαντική διαταραχή της κίνησης, της πρωτοβουλίας και της ανταπόκρισης στο περιβάλλον. Η εικόνα δεν περιορίζεται στην ακινησία: το ίδιο άτομο μπορεί να εναλλάσσεται από εμβροντησία και αλαλία σε διέγερση. Στο DSM-5-TR η κατατονία καταγράφεται ως προσδιοριστής που συνοδεύει άλλη ψυχική διαταραχή, ως κατατονική διαταραχή λόγω άλλης ιατρικής κατάστασης ή ως μη προσδιοριζόμενη κατατονία όταν η αιτία δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί. Η κακοήθης μορφή συνοδεύεται από πυρετό, αυτόνομη αστάθεια και σοβαρή συστηματική επιβάρυνση και αποτελεί ιατρικό επείγον.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Στην κλινική εικόνα κυριαρχεί ένας συνδυασμός ψυχοκινητικών σημείων, όπως:

• Εμβροντησία (stupor): απουσία ψυχοκινητικής δραστηριότητας και ενεργού σχέσης με το περιβάλλον.
• Καταληψία ή κηρώδης ευκαμψία, όταν το σώμα διατηρεί παθητικά μια θέση ή παρουσιάζει ήπια ομοιόμορφη αντίσταση στην αλλαγή στάσης.
• Αλαλία, αρνητισμός ή πολύ περιορισμένη ανταπόκριση σε οδηγίες και εξωτερικά ερεθίσματα.
• Παρατεταμένη στάση, μανιερισμοί, επαναλαμβανόμενες άσκοπες κινήσεις ή γκριμάτσες.
• Διέγερση που δεν επηρεάζεται ουσιαστικά από το περιβάλλον και μπορεί να είναι εξαντλητική ή επικίνδυνη.
• Ηχολαλία, δηλαδή μίμηση της ομιλίας άλλου, ή ηχοπραξία, δηλαδή μίμηση των κινήσεών του.
• Πυρετός, έντονη ακαμψία, ταχυκαρδία, μεταβολές πίεσης ή επιπέδου συνείδησης, που εγείρουν υποψία κακοήθους κατατονίας ή Νευροληπτικού Κακοήθους Συνδρόμου.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση είναι κλινική και γίνεται σε επείγον ιατρικό πλαίσιο. Απαιτεί συστηματική παρατήρηση, εξέταση, πληροφορίες για την απότομη αλλαγή από το συνηθισμένο επίπεδο και διερεύνηση ψυχιατρικών, νευρολογικών, λοιμωδών, αυτοάνοσων, μεταβολικών και φαρμακευτικών αιτίων.

• Χρειάζονται τουλάχιστον 3 από 12 αναγνωρισμένα ψυχοκινητικά σημεία: εμβροντησία, καταληψία, κηρώδης ευκαμψία, αλαλία, αρνητισμός, στάση, μανιερισμοί, στερεοτυπία, μη επηρεαζόμενη διέγερση, γκριμάτσες, ηχολαλία ή ηχοπραξία.
• Η αξιολόγηση εξετάζει αν η κατατονία συνοδεύει άλλη ψυχική διαταραχή ή αποτελεί άμεση συνέπεια ιατρικής κατάστασης. Φάρμακα, ουσίες και απότομη διακοπή ορισμένων αγωγών χρειάζονται επίσης ανασκόπηση.
• Το παραληρητικές ιδέες χαρακτηρίζεται κυρίως από οξεία, κυμαινόμενη διαταραχή προσοχής και επίγνωσης. Μπορεί να επικαλύπτεται ή να συνυπάρχει με κατατονία, επομένως ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος.
• Σε αυτιστικό άτομο ή άτομο με χρόνια στερεοτυπικά μοτίβα, η διάγνωση απαιτεί σαφή και σημαντική αλλαγή από τη βασική του λειτουργία.

Μια δοκιμασία λοραζεπάμης μπορεί να υποστηρίξει τη διάγνωση και να δώσει ένδειξη πιθανής ανταπόκρισης, αλλά δεν είναι απόλυτα ειδική και γίνεται μόνο με ιατρική επίβλεψη. Οι εργαστηριακές και απεικονιστικές εξετάσεις καθορίζονται από το ιστορικό και την κλινική εικόνα.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η κατατονία μπορεί να καταστήσει αδύνατη τη σίτιση, την ενυδάτωση, την ομιλία, την κίνηση και την ασφαλή αυτοφροντίδα. Η παρατεταμένη ακινησία αυξάνει τον κίνδυνο θρόμβωσης, κατακλίσεων, λοιμώξεων και μυϊκών συσπάσεων, ενώ η διέγερση μπορεί να προκαλέσει εξάντληση ή τραυματισμό. Η αδυναμία ανταπόκρισης δεν πρέπει να θεωρείται πείσμα ή συνειδητή άρνηση. Οι επαγγελματίες και οι φροντιστές χρειάζεται να μιλούν στο άτομο με σεβασμό, σαν να μπορεί να κατανοεί όσα λέγονται, και να προστατεύουν την αξιοπρέπειά του.

Αίτια και σχετιζόμενες καταστάσεις

Η κατατονία δεν έχει μία ενιαία αιτία. Συχνά εμφανίζεται στο πλαίσιο διπολικής ή καταθλιπτικής διαταραχής και ψυχωτικών διαταραχών, αλλά μπορεί επίσης να συνδέεται με αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα, επιληψία, λοιμώξεις, διαταραχές ηλεκτρολυτών, μεταβολικές ή δομικές εγκεφαλικές παθήσεις και φάρμακα. Η απότομη μεταβολή συμπεριφοράς σε αυτιστικό άτομο χρειάζεται οργανική διερεύνηση. Η αναζήτηση της υποκείμενης αιτίας γίνεται παράλληλα με τη θεραπεία του συνδρόμου και δεν πρέπει να καθυστερεί την επείγουσα φροντίδα.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Ορισμένες καταστάσεις μοιάζουν ή επικαλύπτονται με κατατονία και απαιτούν επείγουσα διάκριση:

• Το Νευροληπτικό Κακόηθες Σύνδρομο (NMS) είναι σπάνια, απειλητική αντίδραση σε φάρμακα που αποκλείουν τη ντοπαμίνη. Μπορεί να περιλαμβάνει ακαμψία, υπερθερμία, μεταβολή εγρήγορσης, αυτόνομη αστάθεια και αυξημένη κρεατινοφωσφοκινάση (CPK), ένα ένζυμο που ανεβαίνει όταν τραυματίζονται οι μύες.
• Το παραληρητικές ιδέες μπορεί να είναι υπερδραστήριο ή υποδραστήριο και να συνυπάρχει με κατατονικά σημεία. Η κυμαινόμενη προσοχή και επίγνωση είναι κεντρικά χαρακτηριστικά του.
• Μη σπασμωδική επιληπτική κατάσταση, εγκεφαλίτιδα, σοβαρές μεταβολικές διαταραχές και σύνδρομο σεροτονίνης μπορεί να προκαλέσουν παρόμοια εικόνα.
• Παρκινσονισμός, δυστονία, ακινητική αλαλία και λειτουργική νευρολογική διαταραχή χρειάζονται νευρολογική διαφοροδιάγνωση.
• Χρόνια στερεοτυπία ή μειωμένη ομιλία στον αυτισμό δεν είναι κατατονία χωρίς σαφή επιδείνωση από το προηγούμενο επίπεδο.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία γίνεται σε δευτεροβάθμιο ή νοσοκομειακό πλαίσιο και προχωρά μαζί με τη διερεύνηση της αιτίας:

• Υποστηρικτική ιατρική φροντίδα για υγρά, διατροφή, πρόληψη θρόμβωσης και κατακλίσεων, πυρετό, αναπνοή και άλλες επιπλοκές.
• Η λοραζεπάμη ή άλλη κατάλληλη βενζοδιαζεπίνη αποτελεί συχνή θεραπεία πρώτης γραμμής, με δόση και παρακολούθηση μόνο από την ιατρική ομάδα.
• Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (ECT) είναι αποτελεσματική και μπορεί να χρειαστεί γρήγορα σε σοβαρή, κακοήθη ή μη ανταποκρινόμενη κατατονία.
• Αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα η υποκείμενη ψυχιατρική, νευρολογική, αυτοάνοση, λοιμώδης ή μεταβολική αιτία.
• Τα αντιψυχωτικά μπορεί να επιδεινώσουν ενεργή κατατονία ή να σχετίζονται με NMS. Η έναρξη, αλλαγή ή διακοπή τους είναι απόφαση της ιατρικής ομάδας και δεν γίνεται χωρίς καθοδήγηση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Νέα ακινησία, αλαλία, παράξενες στάσεις, ανεξήγητη διέγερση, μίμηση κινήσεων ή απότομη απώλεια της ικανότητας για σίτιση και αυτοφροντίδα χρειάζονται άμεση εκτίμηση σε νοσοκομείο. Πυρετός, έντονη ακαμψία, σύγχυση ή αστάθεια πίεσης και σφυγμού μετά από αντιψυχωτικό είναι ιδιαίτερα επείγοντα. Μην αναγκάζετε το άτομο να κινηθεί ή να φάει και μην αλλάζετε μόνοι σας φαρμακευτική αγωγή.

Σε άμεσο κίνδυνο για τη ζωή ή την ασφάλεια, κάλεσε το 112 ή ζήτησε βοήθεια στο πλησιέστερο Τμήμα Επειγόντων. Η γραμμή του κέντρου και η φόρμα επικοινωνίας δεν αποτελούν υπηρεσία επειγόντων. Εκτός ΕΕ, κάλεσε τον τοπικό αριθμό επειγόντων.