Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD)

Τι είναι η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Στις ιδεοληψίες, το άτομο προσπαθεί συχνά να αγνοήσει, να καταστείλει ή να «εξουδετερώσει» τη σκέψη. Ο καταναγκασμός μπορεί να είναι ορατός, όπως πλύσιμο, έλεγχος ή τακτοποίηση, ή νοητικός, όπως μέτρημα, επανάληψη φράσεων, προσευχή ή ανασκόπηση μνήμης. Η πράξη δεν συνδέεται ρεαλιστικά με τον φόβο ή είναι σαφώς υπερβολική. Μπορεί να δίνει πρόσκαιρη ανακούφιση, αλλά ενισχύει τον κύκλο μακροπρόθεσμα. Δεν έχουν όλοι και ιδεοληψίες και καταναγκασμούς στον ίδιο βαθμό, και τα θέματα μπορεί να αλλάζουν.

Ιδεοληψίες και καταναγκασμοί

Συχνές εκδηλώσεις υπάρχουν σε πολλές θεματικές και δεν περιορίζονται στην καθαριότητα:

• Επίμονος φόβος μόλυνσης ή ασθένειας, με υπερβολικό πλύσιμο, καθάρισμα ή αποφυγή.
• Αμφιβολία για κλειδαριές, συσκευές, λάθη ή πιθανή βλάβη, με επαναλαμβανόμενο έλεγχο ή αναζήτηση διαβεβαίωσης.
• Ανάγκη συμμετρίας, ακριβούς σειράς ή αίσθησης ότι κάτι είναι «ακριβώς σωστό», με τακτοποίηση, μέτρημα ή επανάληψη.
• Ανεπιθύμητες επιθετικές, σεξουαλικές, θρησκευτικές ή άλλες ταμπού σκέψεις που προκαλούν φόβο και ντροπή.
• Νοητικά τελετουργικά, όπως επανάληψη λέξεων, ακύρωση μιας σκέψης με άλλη ή εξαντλητική ανασκόπηση γεγονότων.
• Αποφυγή ανθρώπων, τόπων, αντικειμένων ή ευθυνών που πυροδοτούν τον φόβο.
• Συμμετοχή της οικογένειας στους ελέγχους ή στις τελετουργίες, όπως απάντηση στην ίδια ερώτηση ξανά και ξανά.
• Σημαντική καθυστέρηση, εξάντληση ή περιορισμός στην εργασία, το σχολείο, τις σχέσεις και την αυτοφροντίδα.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται με κλινική συνέντευξη για τη μορφή, τον χρόνο, τη δυσφορία και τη λειτουργία των συμπτωμάτων και με αποκλεισμό άλλων αιτιών.

• Υπάρχουν ιδεοληψίες, καταναγκασμοί ή και τα δύο, όπως ορίζονται από τον παρεμβατικό χαρακτήρα των σκέψεων και την πίεση για επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικά τελετουργικά.
• Τα συμπτώματα είναι χρονοβόρα, ενδεικτικά μπορεί να ξεπερνούν τη μία ώρα ημερησίως, ή προκαλούν κλινικά σημαντική δυσφορία ή έκπτωση. Δεν απαιτείται να ισχύουν και τα δύο.
• Δεν οφείλονται στη φυσιολογική επίδραση ουσίας, φαρμάκου ή άλλης ιατρικής κατάστασης.
• Δεν εξηγούνται καλύτερα από άλλη ψυχική διαταραχή, όπως γενικευμένο άγχος, σωματική δυσμορφία, αποθησαύριση, διαταραχή πρόσληψης τροφής, κατάθλιψη, ψύχωση ή αυτισμός.
• Καταγράφεται η εναισθησία ως καλή ή μέτρια, φτωχή ή απούσα με πλήρη πεποίθηση, καθώς και η τυχόν τωρινή ή προηγούμενη διαταραχή τικ.

Η διαφοροδιάγνωση από ψύχωση δεν βασίζεται μόνο στο αν το άτομο αναγνωρίζει την πεποίθηση ως υπερβολική. Το OCD μπορεί να έχει απούσα εναισθησία, ενώ άνθρωποι με ψύχωση μπορεί να διατηρούν κάποια εναισθησία.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Οι τελετουργίες μπορεί να καταλαμβάνουν ώρες, να προκαλούν καθυστερήσεις, δερματικές βλάβες από πλύσιμο, δυσκολία ύπνου ή αδυναμία να ολοκληρωθούν απλές εργασίες. Η αποφυγή μικραίνει σταδιακά τη ζωή, ενώ η ντροπή για ταμπού σκέψεις μπορεί να αποτρέψει την αποκάλυψή τους. Μέλη της οικογένειας συχνά προσαρμόζουν τις ρουτίνες τους, απαντούν σε ελέγχους ή συμμετέχουν σε καθαρισμούς. Αυτό γίνεται από αγάπη, αλλά μπορεί ακούσια να διατηρεί τον κύκλο. Η θεραπεία οργανώνει σταδιακή αλλαγή χωρίς επίκριση ή ξαφνική αφαίρεση όλων των τελετουργιών.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία. Γενετικοί, νευροβιολογικοί, γνωστικοί, μαθησιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες φαίνεται να αλληλεπιδρούν. Ευρήματα σε εγκεφαλικά δίκτυα είναι συσχετίσεις σε ομάδες και δεν αποτελούν διαγνωστικό τεστ ούτε αποδεικνύουν έναν απλό μηχανισμό. Ο όρος PANDAS («παιδιατρικές αυτοάνοσες νευροψυχιατρικές διαταραχές που συνδέονται με στρεπτοκοκκικές λοιμώξεις») αφορά ειδικό πρότυπο απότομης έναρξης ή επιδείνωσης OCD ή τικ και απαιτεί εκτενή αξιολόγηση. Δεν σημαίνει ότι οι λοιμώξεις αποτελούν γενική, αποδεδειγμένη αιτία του συνήθους OCD, ούτε υπάρχει μία εργαστηριακή εξέταση που επιβεβαιώνει κάθε περίπτωση.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η λειτουργία της σκέψης ή της πράξης και το ευρύτερο μοτίβο βοηθούν στη διάκριση:

• Στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή οι ανησυχίες αφορούν συνήθως πραγματικά θέματα ζωής και δεν συνοδεύονται απαραίτητα από τελετουργική εξουδετέρωση.
• Η καταθλιπτική μηρυκαστική σκέψη είναι συχνά σύμφωνη με τη διάθεση και επικεντρώνεται σε απώλεια, ενοχή ή αποτυχία.
• Η σωματική δυσμορφία, η αποθησαύριση, η τριχοτιλλομανία και η εκδορά έχουν δικά τους κεντρικά μοτίβα και αξιολογούνται χωριστά.
• Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας κυριαρχεί μακρόχρονη τελειοθηρία και έλεγχος που συχνά βιώνονται ως σωστά, όχι παρεμβατικές ιδεοληψίες και τελετουργίες.
• Στην ψύχωση εξετάζονται παραληρήματα, ψευδαισθήσεις και αποδιοργάνωση πέρα από τις τυπικές θεματικές OCD· η εναισθησία μόνη της δεν αρκεί.
• Τικ, στερεοτυπίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα στον αυτισμό μπορεί να έχουν αισθητηριακή ή αναπτυξιακή λειτουργία και όχι στόχο εξουδετέρωσης φόβου.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η επιλογή εξαρτάται από τη βαρύτητα, την ηλικία, τις προτιμήσεις, τη λειτουργικότητα και προηγούμενες θεραπείες.

• Πρώτης γραμμής ψυχολογική θεραπεία είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση και παρεμπόδιση αντίδρασης: σταδιακή επαφή με τον φόβο χωρίς εκτέλεση του καταναγκασμού.
• Η έκθεση σχεδιάζεται συνεργατικά σε διαχειρίσιμα βήματα. Δεν σημαίνει απερίσκεπτη έκθεση σε πραγματικό κίνδυνο ούτε βίαιη διακοπή τελετουργιών.
• Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης, μια κατηγορία αντικαταθλιπτικών, μπορούν να βοηθήσουν και συνταγογραφούνται με παρακολούθηση. Δεν διακόπτονται απότομα.
• Για παιδιά και εφήβους, η οικογένεια συμμετέχει με τρόπο που μειώνει σταδιακά τη διευκόλυνση των τελετουργιών και ενισχύει τις δεξιότητες.
• Σε σοβαρό ή ανθεκτικό OCD χρειάζεται εξειδικευμένη επανεκτίμηση της διάγνωσης, της σωστής εφαρμογής θεραπείας και πιθανών πρόσθετων επιλογών· οι επεμβατικές θεραπείες αφορούν μόνο επιλεγμένες περιπτώσεις σε ειδικά κέντρα.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν οι σκέψεις ή τελετουργίες είναι δύσκολο να ελεγχθούν, καταναλώνουν χρόνο ή περιορίζουν σχολείο, εργασία, σχέσεις, φαγητό, ύπνο ή υγιεινή. Στα παιδιά, μια πολύ απότομη έναρξη με σοβαρή αλλαγή συμπεριφοράς, περιορισμό τροφής, τικ ή νευρολογικά συμπτώματα χρειάζεται άμεση παιδιατρική και ψυχιατρική αξιολόγηση, χωρίς να θεωρείται αυτόματα PANDAS. Η έγκαιρη θεραπεία μειώνει το κόστος της αποφυγής και της οικογενειακής προσαρμογής.