Ιδεοψυχαναγκαστική και Συναφής Διαταραχή Επαγόμενη από Ουσίες ή Φάρμακα

Τι σημαίνει «επαγόμενη από ουσία ή φάρμακο»

Ο όρος δηλώνει ότι τα ιδεοψυχαναγκαστικά ή συναφή συμπτώματα εμφανίστηκαν κατά ή σύντομα μετά από δηλητηρίαση, στέρηση ή έκθεση σε φάρμακο και ότι υπάρχει επιστημονικά εύλογη ικανότητα του συγκεκριμένου παράγοντα να τα προκαλεί. Δεν αποδίδεται κάθε νέο άγχος ή επαναληπτική συμπεριφορά σε ένα φάρμακο μόνο επειδή συνέπεσαν χρονικά. Εξετάζονται η δόση, η διάρκεια, άλλες ουσίες, μεταβολικές ή ιατρικές καταστάσεις και προηγούμενα επεισόδια. Η διάγνωση διαχωρίζεται από παραλήρημα και από μια ανεξάρτητη ιδεοψυχαναγκαστική ή συναφή διαταραχή.

Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν

Η εικόνα ποικίλλει ανάλογα με τον παράγοντα και μπορεί να περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα από τα εξής:

• Επίμονες, ανεπιθύμητες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που προκαλούν έντονη δυσφορία.
• Επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικά τελετουργικά που το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να εκτελέσει.
• Νέα ή έντονη ενασχόληση με αντιληπτές ατέλειες εμφάνισης και επαναλαμβανόμενοι έλεγχοι.
• Δυσκολία αποχωρισμού αντικειμένων ή συσσώρευση που εμφανίζεται στο πλαίσιο της έκθεσης.
• Επαναλαμβανόμενο τράβηγμα τριχών ή πείραγμα δέρματος με βλάβες.
• Σαφής έναρξη ή επιδείνωση μετά από έναρξη, αύξηση, διακοπή ή κατάχρηση μιας ουσίας ή φαρμάκου.
• Παράλληλα σημάδια δηλητηρίασης, στέρησης ή ανεπιθύμητης ενέργειας, όπως μεγάλη διέγερση, αϋπνία, σύγχυση ή σωματικά συμπτώματα.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση χρειάζεται πλήρες χρονολόγιο συμπτωμάτων και έκθεσης, ανασκόπηση όλων των ουσιών και φαρμάκων και έλεγχο για άλλες πιθανές αιτίες.

• Στην κλινική εικόνα κυριαρχούν ιδεοληψίες, καταναγκασμοί, πείραγμα δέρματος, τράβηγμα τριχών ή άλλα χαρακτηριστικά ιδεοψυχαναγκαστικής και συναφούς διαταραχής.
• Τα συμπτώματα αναπτύχθηκαν κατά ή σύντομα μετά από δηλητηρίαση, στέρηση ή έκθεση σε φάρμακο και ο συγκεκριμένος παράγοντας είναι ικανός να προκαλέσει τέτοια συμπτώματα.
• Η εικόνα δεν εξηγείται καλύτερα από ανεξάρτητη διαταραχή. Ενδείξεις ανεξαρτησίας είναι ότι τα συμπτώματα προϋπήρχαν, επιμένουν για σημαντικό διάστημα μετά την απομάκρυνση της αιτίας ή έχουν εμφανιστεί σε περιόδους χωρίς έκθεση.
• Η διαταραχή δεν εμφανίζεται αποκλειστικά κατά τη διάρκεια παραληρήματος και προκαλεί κλινικά σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση.
• Καταγράφονται η υπεύθυνη ουσία ή φαρμακευτική κατηγορία και το αν η έναρξη συνέβη κατά τη δηλητηρίαση, τη στέρηση ή μετά τη χρήση φαρμάκου.

Δεν εφαρμόζεται μηχανικά ένας άκαμπτος κανόνας «πάνω από έναν μήνα». Η αναμενόμενη πορεία διαφέρει ανάλογα με τον παράγοντα, και η επιμονή των συμπτωμάτων αποτελεί στοιχείο για νέα αξιολόγηση, όχι αυτόματη απόδειξη ανεξάρτητης διαταραχής.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Τα συμπτώματα μπορεί να καταναλώνουν χρόνο, να διαταράσσουν τον ύπνο, την εργασία και τις σχέσεις ή να οδηγήσουν σε τραυματισμό από πείραγμα δέρματος και τράβηγμα τριχών. Η αβεβαιότητα για το φάρμακο συχνά δημιουργεί φόβο και μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνη διακοπή χωρίς οδηγία. Αν υπάρχει παράλληλη χρήση πολλών ουσιών, είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί ο υπεύθυνος παράγοντας. Η ακριβής, μη επικριτική καταγραφή όλων των συνταγογραφούμενων και μη συνταγογραφούμενων σκευασμάτων, συμπληρωμάτων και ουσιών είναι κρίσιμη για ασφαλή απόφαση.

Πώς μπορεί να προκύψει

Ορισμένες ουσίες και φάρμακα μπορούν, μέσω της επίδρασής τους στον εγκέφαλο ή μέσω δηλητηρίασης και στέρησης, να δημιουργήσουν συμπτώματα που μοιάζουν με ιδεοψυχαναγκαστική ή συναφή διαταραχή. Η πιθανότητα εξαρτάται από τον συγκεκριμένο παράγοντα, τη δόση, τον χρόνο, την ατομική ευαλωτότητα, συνδυασμούς και ιατρικές καταστάσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έκθεση προκαλεί διαταραχή ούτε ότι μπορεί να εντοπιστεί η αιτία από μία λίστα στο διαδίκτυο. Γενικές δηλώσεις για βαρέα μέταλλα ή βέβαιη «υποτροπή» χωρίς συγκεκριμένη έκθεση και τεκμηρίωση δεν είναι αξιόπιστες και δεν χρησιμοποιούνται εδώ.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Το χρονολόγιο και η μορφή των συμπτωμάτων βοηθούν να ξεχωρίσουν διαφορετικές κλινικές καταστάσεις:

• Στην πρωτογενή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή τα συμπτώματα προϋπάρχουν ή ακολουθούν πορεία που δεν εξαρτάται επαρκώς από έκθεση.
• Στο παραλήρημα κυριαρχούν οξεία διαταραχή προσοχής και επίγνωσης με διακυμάνσεις, και η επείγουσα ιατρική αιτία προέχει.
• Η ψυχωτική διαταραχή από ουσία χαρακτηρίζεται από παραληρήματα ή ψευδαισθήσεις και αξιολογείται με διαφορετικά κριτήρια.
• Μανία, σοβαρό άγχος, ακαθησία ή στερεοτυπικές κινήσεις μπορεί να μοιάζουν με ανησυχία ή επανάληψη, αλλά έχουν άλλο συνολικό μοτίβο.
• Ιατρικές και νευρολογικές καταστάσεις μπορεί να προκαλούν παρόμοια συμπτώματα και χρειάζονται εξέταση, εργαστηριακό έλεγχο ή άλλη διερεύνηση ανά περίπτωση.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η αντιμετώπιση οργανώνεται γύρω από την ασφάλεια, τον υπεύθυνο παράγοντα και την ένταση των συμπτωμάτων.

• Ο ιατρός καταγράφει όλα τα φάρμακα, ουσίες και συμπληρώματα, τον χρόνο λήψης, τις αλλαγές δόσης και τα συμπτώματα. Μπορεί να χρειαστούν σωματική εξέταση, εργαστηριακές εξετάσεις ή τοξικολογικός έλεγχος.
• Μην διακόπτετε, μην μειώνετε και μην αλλάζετε απότομα συνταγογραφημένο φάρμακο. Επικοινωνήστε άμεσα με τον συνταγογράφο για ασφαλές σχέδιο.
• Όταν επιβεβαιώνεται η σχέση, ο κλινικός μπορεί να τροποποιήσει ή να αντικαταστήσει την αγωγή, να αντιμετωπίσει στέρηση ή δηλητηρίαση και να παρακολουθήσει την πορεία.
• Βραχυπρόθεσμη ψυχολογική και πρακτική υποστήριξη μπορεί να μειώσει τις τελετουργίες, το πείραγμα ή την αποφυγή όσο αποκαθίσταται η αιτία.
• Αν τα συμπτώματα επιμένουν ή είχαν προηγηθεί, γίνεται νέα αξιολόγηση και εφαρμόζεται θεραπεία για την ανεξάρτητη κατάσταση που τεκμηριώνεται.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Επικοινωνήστε γρήγορα με τον θεράποντα όταν νέα ιδεοψυχαναγκαστικά ή επαναλαμβανόμενα συμπτώματα εμφανιστούν μετά από έναρξη, αύξηση ή διακοπή φαρμάκου. Ζητήστε ιατρική αξιολόγηση και μετά από χρήση άγνωστης ουσίας, ανάμιξη πολλών ουσιών ή έντονα συμπτώματα στέρησης. Πάρτε μαζί τη συσκευασία ή ακριβή λίστα των ουσιών, χωρίς να καθυστερείτε την επείγουσα βοήθεια για να βρείτε όλες τις λεπτομέρειες.