Σχιζότυπη Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας

Το πρότυπο αφορά τρεις αλληλένδετες περιοχές: περιορισμένη άνεση και ικανότητα για στενές σχέσεις, γνωστικές ή αντιληπτικές ιδιαιτερότητες και εκκεντρική έκφραση ή συμπεριφορά. Οι ιδέες αναφοράς, για παράδειγμα, είναι η τάση να ερμηνεύεται ένα τυχαίο γεγονός ως ιδιαίτερα σχετικό με το ίδιο το άτομο, χωρίς τη σταθερή βεβαιότητα ενός παραληρήματος. Μπορεί επίσης να υπάρχουν ασυνήθιστες αισθήσεις, καχυποψία ή κοινωνικό άγχος που δεν υποχωρεί εύκολα με την οικειότητα. Οι εκδηλώσεις ποικίλλουν και δεν συνιστούν από μόνες τους σχιζοφρένεια.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Στην κλινική αξιολόγηση εξετάζεται ένας συνδυασμός από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

• Ιδέες αναφοράς: τυχαία περιστατικά ή σχόλια βιώνονται σαν να έχουν ιδιαίτερο προσωπικό νόημα, χωρίς πλήρως παραληρητική βεβαιότητα.
• Παράξενες πεποιθήσεις ή μαγική σκέψη που επηρεάζει τη συμπεριφορά και δεν αποτελεί αποδεκτό στοιχείο του πολιτισμικού ή θρησκευτικού πλαισίου.
• Ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένων σωματικών αισθητηριακών πλανών· αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ψευδαίσθηση.
• Παράξενος τρόπος σκέψης και λόγου, όπως ασαφής, περιφερειακός ή περιστροφικός, μεταφορικός, υπερεπεξεργασμένος ή στερεότυπος λόγος.
• Έντονη καχυποψία ή παρανοειδής ιδεασμός, χωρίς να προϋποτίθεται ότι κάθε επιφύλαξη είναι παθολογική.
• Ακατάλληλη ή περιορισμένη συναισθηματική έκφραση σε σχέση με την περίσταση.
• Συμπεριφορά ή εμφάνιση που οι άλλοι αντιλαμβάνονται ως έντονα εκκεντρική ή ιδιόρρυθμη.
• Έλλειψη στενών φίλων ή έμπιστων προσώπων πέρα από συγγενείς πρώτου βαθμού.
• Υπερβολικό κοινωνικό άγχος που δεν μειώνεται με την εξοικείωση και συνδέεται κυρίως με καχύποπτους φόβους.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται από επαγγελματία ψυχικής υγείας με αναπτυξιακό και κλινικό ιστορικό, συζήτηση για τις εμπειρίες και προσεκτική διαφοροδιάγνωση.

• Απαιτούνται τουλάχιστον 5 από τα 9 ειδικά χαρακτηριστικά κοινωνικής δυσφορίας, γνωστικών ή αντιληπτικών ιδιαιτεροτήτων και εκκεντρικής συμπεριφοράς.
• Το πρότυπο αρχίζει έως την πρώιμη ενήλικη ζωή, εμφανίζεται σε διαφορετικά πλαίσια, είναι επίμονο και συνδέεται με ουσιαστική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση.
• Δεν διαγιγνώσκεται όταν το πρότυπο εμφανίζεται αποκλειστικά κατά τη σχιζοφρένεια, διπολική ή καταθλιπτική διαταραχή με ψυχωτικά χαρακτηριστικά, άλλη ψυχωτική διαταραχή ή αυτισμό.
• Εξετάζονται επίσης ουσίες, φάρμακα, νευρολογικές ή άλλες ιατρικές καταστάσεις και οι πολιτισμικά αποδεκτές πεποιθήσεις πριν αποδοθεί ένα σύμπτωμα στη διαταραχή προσωπικότητας.

Η διάγνωση δεν βασίζεται σε μία ασυνήθιστη πεποίθηση ή σε εκκεντρικό ντύσιμο. Χρειάζεται συνολικό, διαχρονικό πρότυπο και διάκριση ανάμεσα σε ιδέες αναφοράς, αντιληπτικές πλάνες και σαφή ψυχωτικά συμπτώματα.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η καχυποψία και η επίμονη αμηχανία μπορεί να δυσκολεύουν φιλίες, συνεργασία, σπουδές ή τη διατήρηση εργασίας, ιδιαίτερα όταν οι κοινωνικές απαιτήσεις είναι υψηλές. Ο ασυνήθιστος λόγος μπορεί να δημιουργεί παρεξηγήσεις, ενώ η απομόνωση περιορίζει την πρακτική και συναισθηματική στήριξη. Κάποιοι άνθρωποι ζητούν βοήθεια κυρίως για άγχος ή κατάθλιψη και όχι για τα ίδια τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Η λειτουργικότητα δεν είναι ίδια για όλους: υπάρχουν άνθρωποι που διατηρούν σταθερή εργασία και αυτονομία, αλλά χρειάζονται βοήθεια σε συγκεκριμένες σχέσεις ή περιόδους στρες.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Δεν υπάρχει μία αποδεδειγμένη αιτία. Οικογενειακές και γενετικές συσχετίσεις με το φάσμα της σχιζοφρένειας έχουν μελετηθεί, όπως και αναπτυξιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, αλλά κανένα εύρημα δεν προβλέπει τη διάγνωση σε ένα συγκεκριμένο άτομο. Ομαδικές διαφορές σε μελέτες εγκεφάλου δεν αποτελούν διαγνωστική εξέταση ούτε αποδεικνύουν έναν μοναδικό βιολογικό μηχανισμό. Οι πραγματικές εμπειρίες περιθωριοποίησης ή διάκρισης πρέπει επίσης να λαμβάνονται υπόψη: μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται αυτόματα παρανοειδής.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η διάρκεια, ο βαθμός επαφής με την πραγματικότητα και η αναπτυξιακή πορεία βοηθούν στη διάκριση:

• Στη σχιζοφρένεια ή άλλη ψυχωτική διαταραχή υπάρχουν σαφέστερα και επίμονα ψυχωτικά ή αποδιοργανωτικά συμπτώματα και διαφορετικές απαιτήσεις πορείας.
• Στη σχιζοειδή διαταραχή κυριαρχούν η αποστασιοποίηση και η περιορισμένη συναισθηματική έκφραση, χωρίς τις χαρακτηριστικές γνωστικές ή αντιληπτικές ιδιαιτερότητες.
• Στην παρανοειδή διαταραχή κυριαρχεί η δυσπιστία, συνήθως χωρίς μαγική σκέψη, εκκεντρικότητα ή ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες.
• Στον αυτισμό υπάρχουν από την ανάπτυξη διαφορές κοινωνικής επικοινωνίας και περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα μοτίβα, που αξιολογούνται ανεξάρτητα από εκκεντρικές πεποιθήσεις.
• Η διαταραχή κοινωνικού άγχους συνδέεται συχνότερα με φόβο αρνητικής αξιολόγησης, ενώ εδώ το άγχος μπορεί να επιμένει λόγω καχυποψίας ακόμη και μετά την εξοικείωση.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία προσαρμόζεται στους στόχους, στον βαθμό εμπιστοσύνης και στις τυχόν συνυπάρχουσες δυσκολίες του ατόμου.

• Μια σταθερή, προβλέψιμη θεραπευτική σχέση με σαφή όρια και σεβασμό στην καχυποψία μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα.
• Η γνωσιακή-συμπεριφορική ή υποστηρικτική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην εξέταση ερμηνειών, στη διαχείριση άγχους και στην επίλυση συγκεκριμένων κοινωνικών προβλημάτων.
• Η εκπαίδευση σε επικοινωνιακές και κοινωνικές δεξιότητες γίνεται πρακτικά και χωρίς να απαιτεί από το άτομο να υιοθετήσει μία ξένη προσωπικότητα.
• Άγχος, κατάθλιψη ή παροδικά ψυχωτικά συμπτώματα αξιολογούνται και αντιμετωπίζονται ειδικά. Φάρμακο μπορεί να προταθεί για συγκεκριμένο σύμπτωμα ή συνυπάρχουσα διαταραχή, όχι ως γενική αλλαγή προσωπικότητας.
• Οικογένεια ή κοντινά πρόσωπα μπορούν, με συναίνεση, να μάθουν να επικοινωνούν με ήρεμο, συγκεκριμένο τρόπο και να αναγνωρίζουν σημαντικές αλλαγές.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Είναι χρήσιμο να ζητηθεί αξιολόγηση όταν η καχυποψία, η κοινωνική δυσφορία ή οι ασυνήθιστες εμπειρίες δυσκολεύουν την εργασία, τις σχέσεις, τη φροντίδα του εαυτού ή την ασφαλή καθημερινότητα. Έγκαιρη βοήθεια χρειάζεται και όταν αυξάνονται η απομόνωση, η κατάθλιψη, η χρήση ουσιών ή η αδυναμία ύπνου. Μια απότομη αλλαγή με έντονη σύγχυση, φωνές που δίνουν εντολές, σταθερές παραληρητικές πεποιθήσεις ή σοβαρή παραμέληση δεν πρέπει να θεωρείται απλώς μέρος της προσωπικότητας.