Αγοραφοβία

Τι είναι η αγοραφοβία

Ο πυρήνας της αγοραφοβίας δεν είναι ο ίδιος ο τόπος, αλλά η σκέψη ότι σε μια δύσκολη στιγμή δεν θα είναι εύκολο να φύγει κανείς ή να λάβει βοήθεια. Κάποιος μπορεί, για παράδειγμα, να φοβάται ότι θα λιποθυμήσει στο λεωφορείο, θα χάσει τον έλεγχο μέσα σε πλήθος ή δεν θα προλάβει να φτάσει σε τουαλέτα. Ο φόβος μπορεί να εμφανίζεται πριν από την έξοδο, κατά την παραμονή στην κατάσταση ή και μόνο με τη σκέψη της. Η αγοραφοβία μπορεί να συνυπάρχει με διαταραχή πανικού, αλλά διαγιγνώσκεται ανεξάρτητα από αυτήν. Αν πληρούνται τα κριτήρια και των δύο, καταγράφονται και οι δύο διαγνώσεις.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Οι φοβούμενες καταστάσεις και ο βαθμός περιορισμού διαφέρουν, όμως συχνά παρατηρούνται:

• Έντονος φόβος σε μέσα μεταφοράς, όπως λεωφορείο, αυτοκίνητο, τρένο, πλοίο ή αεροπλάνο.
• Αποφυγή ανοιχτών χώρων, όπως πλατείες, γέφυρες ή χώροι στάθμευσης, ή κλειστών χώρων, όπως καταστήματα και κινηματογράφοι.
• Δυσφορία όταν το άτομο περιμένει σε ουρά, βρίσκεται σε πλήθος ή είναι έξω από το σπίτι μόνο του.
• Ανάγκη για συνοδό, επιλογή θέσης κοντά στην έξοδο ή συνεχής έλεγχος πιθανών οδών διαφυγής.
• Σωματικά συμπτώματα άγχους, όπως ταχυκαρδία, δύσπνοια, τρέμουλο, ζάλη ή ναυτία, χωρίς να είναι απαραίτητο να συμβαίνει πλήρης κρίση πανικού.
• Σταδιακή συρρίκνωση της καθημερινότητας, όπως εργασία μόνο κοντά στο σπίτι, ηλεκτρονικές αγορές ή πλήρης αποφυγή μετακινήσεων.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση βασίζεται σε κλινική συνέντευξη και όχι σε ένα μεμονωμένο τεστ. Ο επαγγελματίας εξετάζει τι φοβάται το άτομο, πόσο σταθερά εμφανίζεται ο φόβος, τις αποφυγές και τη λειτουργική επίδραση.

• Χρειάζεται έντονος φόβος ή άγχος σε τουλάχιστον 2 από 5 ομάδες: μεταφορικά μέσα, ανοιχτοί χώροι, κλειστοί χώροι, ουρές ή πλήθη και έξοδος από το σπίτι χωρίς συνοδό.
• Οι καταστάσεις σχεδόν πάντα προκαλούν φόβο και αποφεύγονται, απαιτούν συνοδό ή υπομένονται με έντονη δυσφορία, επειδή η διαφυγή ή η πρόσβαση σε βοήθεια θεωρείται δύσκολη.
• Ο φόβος είναι δυσανάλογος προς τον πραγματικό κίνδυνο και το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο, επιμένει συνήθως για τουλάχιστον 6 μήνες και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή έκπτωση.
• Εξετάζεται αν η εικόνα εξηγείται καλύτερα από ιατρική κατάσταση ή άλλη ψυχική διαταραχή, όπως ειδική φοβία, κοινωνικό άγχος, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, διαταραχή μετατραυματικού στρες ή άγχος αποχωρισμού.

Η εκτίμηση λαμβάνει υπόψη πραγματικούς κινδύνους, αναπηρία ή προβλήματα υγείας. Αν υπάρχει πάθηση που δικαιολογεί προσοχή, αγοραφοβία διαγιγνώσκεται μόνο όταν ο φόβος ή η αποφυγή είναι σαφώς υπερβολικά.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η αποφυγή ανακουφίζει προσωρινά, αλλά μπορεί να ενισχύσει τον φόβο μακροπρόθεσμα. Το άτομο ίσως αλλάζει διαδρομές, απορρίπτει εργασία ή σπουδές, εξαρτάται από συγγενείς για αγορές και ραντεβού ή απομακρύνεται από κοινωνικές δραστηριότητες. Σε σοβαρή μορφή μπορεί να δυσκολεύεται να φύγει από το σπίτι. Αυτό δεν αποτελεί έλλειψη θέλησης: είναι ένας κύκλος φόβου, σωματικής διέγερσης και αποφυγής που μπορεί να αντιμετωπιστεί.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία. Γενετική και ιδιοσυγκρασιακή ευαλωτότητα, ευαισθησία στις σωματικές αισθήσεις, στρεσογόνες εμπειρίες και μάθηση μέσω αποφυγής μπορούν να αλληλεπιδρούν. Η έναρξη είναι συχνή στην εφηβεία ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή, αλλά μπορεί να συμβεί σε κάθε ηλικία. Οι εκτιμήσεις συχνότητας και κληρονομικότητας διαφέρουν ανά χώρα, ηλικία και μεθοδολογία και δεν προβλέπουν τον ατομικό κίνδυνο ή την πορεία.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η αιτία του φόβου και το εύρος των καταστάσεων βοηθούν στη διάκριση:

• Στη διαταραχή πανικού υπάρχουν επαναλαμβανόμενες απροσδόκητες κρίσεις και επίμονη ανησυχία για νέες κρίσεις· μπορεί να συνυπάρχει αγοραφοβία.
• Στην ειδική φοβία ο φόβος περιορίζεται συνήθως σε συγκεκριμένο αντικείμενο ή κατάσταση, όχι σε δύο ή περισσότερες αγοραφοβικές ομάδες λόγω δυσκολίας διαφυγής.
• Στο κοινωνικό άγχος ο πυρήνας είναι η αρνητική αξιολόγηση από άλλους, ενώ στο άγχος αποχωρισμού είναι η απομάκρυνση από πρόσωπα προσκόλλησης.
• Ιατρικές καταστάσεις που προκαλούν λιποθυμία, ακράτεια, δύσπνοια ή αστάθεια χρειάζονται παράλληλη αξιολόγηση και δεν πρέπει να παραβλέπονται.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία επιλέγεται μαζί με το άτομο, ανάλογα με τη βαρύτητα, τις προτιμήσεις και τυχόν συνυπάρχουσες δυσκολίες.

• Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία βοηθά στην κατανόηση του κύκλου φόβου και αποφυγής και στην επανεξέταση καταστροφικών προβλέψεων.
• Η σχεδιασμένη σταδιακή έκθεση γίνεται με ασφαλή, συμφωνημένα βήματα στις φοβούμενες καταστάσεις. Δεν είναι αιφνίδια εξαναγκαστική έκθεση και προσαρμόζεται στον ρυθμό του ατόμου.
• Όταν ενδείκνυται, φαρμακευτική αγωγή μπορεί να συζητηθεί με ιατρό, λαμβάνοντας υπόψη οφέλη, ανεπιθύμητες ενέργειες και συνυπάρχουσες καταστάσεις.
• Στόχοι όπως μια σύντομη διαδρομή, ένα ραντεβού χωρίς συνοδό ή η επιστροφή σε δραστηριότητα βοηθούν να μετριέται η λειτουργική πρόοδος.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν ο φόβος ή η ανάγκη για συνοδό επιμένουν, επηρεάζουν μετακινήσεις, εργασία, σπουδές, υγεία ή σχέσεις ή όταν ο χώρος στον οποίο αισθάνεστε ασφαλείς μικραίνει. Νέα λιποθυμία, πόνος στο στήθος, σοβαρή δύσπνοια, νευρολογικά σημεία ή άλλα πρωτόγνωρα σωματικά συμπτώματα χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στο άγχος.