Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους (Κοινωνική Φοβία)

Τι είναι η Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους

Το άτομο φοβάται ότι θα ενεργήσει με τρόπο που θα θεωρηθεί ντροπιαστικός ή ότι θα φανούν συμπτώματα όπως κοκκίνισμα, τρέμουλο, ιδρώτας ή μπλοκάρισμα της ομιλίας. Ο φόβος μπορεί να περιορίζεται σε καταστάσεις επίδοσης ή να εκτείνεται σε πολλές αλληλεπιδράσεις. Η ντροπαλότητα δεν είναι διάγνωση: πολλοί ντροπαλοί άνθρωποι λειτουργούν καλά και δεν βιώνουν έντονη δυσφορία. Στη διαταραχή, η διάρκεια, η δυσανάλογη ένταση και η λειτουργική επίδραση είναι ουσιώδεις.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Το κοινωνικό άγχος μπορεί να είναι ορατό ή να καλύπτεται με μεγάλη προσπάθεια:

• Φόβος συνομιλίας, γνωριμιών, συναντήσεων, τηλεφωνημάτων ή έκφρασης γνώμης μπροστά σε άλλους.
• Άγχος όταν το άτομο τρώει, γράφει, χρησιμοποιεί δημόσια τουαλέτα ή εκτελεί εργασία ενώ παρατηρείται.
• Έντονη αυτοπαρατήρηση και προβλέψεις ότι θα κοκκινίσει, θα τρέμει, θα μιλήσει λάθος ή θα απορριφθεί.
• Αποφυγή κοινωνικών γεγονότων, παρουσιάσεων, σχολείου, συνεντεύξεων ή επαγγελματικών ευκαιριών.
• Ταχυκαρδία, ναυτία, ιδρώτας, τρέμουλο, κοκκίνισμα ή αίσθηση ότι το μυαλό αδειάζει.
• Παρατεταμένη ανασκόπηση μιας αλληλεπίδρασης μετά το τέλος της, με αυστηρή αυτοκριτική.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση εξετάζει τον φόβο αρνητικής αξιολόγησης, τις συγκεκριμένες καταστάσεις, την αποφυγή, τη διάρκεια και την επίδραση στη ζωή.

• Υπάρχει έντονος φόβος σε μία ή περισσότερες κοινωνικές καταστάσεις όπου το άτομο εκτίθεται σε πιθανή παρατήρηση από άλλους.
• Οι καταστάσεις σχεδόν πάντα προκαλούν φόβο, αποφεύγονται ή υπομένονται με έντονο άγχος, δυσανάλογο προς την πραγματική απειλή και το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο.
• Ο φόβος, το άγχος ή η αποφυγή επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες και προκαλούν σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση.
• Στα παιδιά το άγχος πρέπει να εμφανίζεται και με συνομηλίκους, όχι μόνο στις αλληλεπιδράσεις με ενήλικες, και μπορεί να εκφράζεται με κλάμα, πάγωμα, προσκόλληση ή αδυναμία ομιλίας.
• Αποκλείονται ουσίες, φάρμακα, ιατρικές καταστάσεις και καλύτερη εξήγηση από άλλη ψυχική διαταραχή.

Ερωτηματολόγια μπορούν να υποστηρίξουν τον αρχικό έλεγχο και την παρακολούθηση, όχι να αντικαταστήσουν τη διάγνωση. Η κουλτούρα, η γλωσσική επάρκεια και οι πραγματικές εμπειρίες διάκρισης λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Το κοινωνικό άγχος μπορεί να επηρεάζει τη φοίτηση, τις παρουσιάσεις, τις συνεντεύξεις, την επαγγελματική εξέλιξη, τις φιλίες και τις στενές σχέσεις. Ένα άτομο ίσως φαίνεται ήσυχο ή αδιάφορο ενώ στην πραγματικότητα καταβάλλει τεράστια προσπάθεια για να παραμείνει στην κατάσταση. Η χρήση αλκοόλ ή άλλης ουσίας για «θάρρος» μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετα προβλήματα. Η διαταραχή δεν έχει αναπόφευκτα χρόνια πορεία: υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες και η ανταπόκριση διαφέρει ανά άτομο.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η διαταραχή είναι πολυπαραγοντική. Ιδιοσυγκρασιακή αναστολή, γενετική ευαλωτότητα, μάθηση, εκφοβισμός, απόρριψη ή άλλες δυσμενείς εμπειρίες μπορεί να αλληλεπιδρούν. Δεν προκαλείται από αδυναμία χαρακτήρα ή έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων. Η συχνότητα διαφέρει ανά χώρα, ηλικία και τρόπο μέτρησης, ενώ η ανάγκη φροντίδας κρίνεται από την επιμονή, τη δυσφορία και την επίδραση στη ζωή του συγκεκριμένου ατόμου.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Το αναπτυξιακό ιστορικό και ο λόγος της αποφυγής βοηθούν στη διάκριση:

• Στον αυτισμό αξιολογούνται από την ανάπτυξη διαφορές κοινωνικής επικοινωνίας και περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα πρότυπα. Αυτισμός και κοινωνικό άγχος μπορούν να συνυπάρχουν.
• Στην αγοραφοβία ο φόβος εστιάζει στη δυσκολία διαφυγής ή βοήθειας, όχι κυρίως στην αρνητική αξιολόγηση.
• Στη διαταραχή πανικού οι κρίσεις είναι απροσδόκητες, ενώ εδώ εμφανίζονται συνήθως σε κοινωνικές καταστάσεις ή κατά την αναμονή τους.
• Η αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας αφορά ευρύτερο και μακροχρόνιο πρότυπο ανεπάρκειας και κοινωνικής αναστολής· συχνά συνυπάρχει.
• Κατάθλιψη, επιλεκτική αλαλία, σωματική κατάσταση με εμφανή συμπτώματα και χρήση ουσιών χρειάζονται ξεχωριστή αξιολόγηση.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία συνδέεται με προσωπικούς στόχους και τις καταστάσεις που έχουν περιοριστεί.

• Η ατομική γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία ειδικά σχεδιασμένη για κοινωνικό άγχος αποτελεί βασική τεκμηριωμένη επιλογή.
• Περιλαμβάνει σταδιακή έκθεση, μείωση αυτοεστίασης και συμπεριφορών ασφάλειας και έλεγχο των προβλέψεων για την αντίδραση των άλλων.
• Για παιδιά και εφήβους η παρέμβαση προσαρμόζεται αναπτυξιακά και μπορεί να εμπλέκει γονείς και σχολείο.
• Όταν επιλέγεται φαρμακευτική αγωγή, συνταγογραφείται και παρακολουθείται από ιατρό, με συζήτηση για αποτελεσματικότητα, ανεπιθύμητες ενέργειες και ασφαλή διακοπή.
• Μικρές πρακτικές προσαρμογές μπορούν να διευκολύνουν τη συμμετοχή, χωρίς να παγιώνουν την πλήρη αποφυγή.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Αξιολόγηση είναι χρήσιμη όταν ο φόβος επιμένει για μήνες, οδηγεί σε συστηματική αποφυγή ή περιορίζει σχολείο, εργασία, σχέσεις, υγειονομική φροντίδα ή καθημερινές συναλλαγές. Ζητήστε βοήθεια νωρίτερα αν χρησιμοποιείτε αλκοόλ ή ουσίες για να αντέξετε κοινωνικές καταστάσεις ή αν συνυπάρχουν κατάθλιψη, σοβαρή απομόνωση, αυτοτραυματισμός ή σκέψεις αυτοκτονίας.