Εξαρτητική Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας

Το άτομο μπορεί να αμφιβάλλει έντονα για την κρίση και τις ικανότητές του, να χρειάζεται συνεχή έγκριση ή να φοβάται ότι μια διαφωνία θα οδηγήσει σε απώλεια φροντίδας. Μερικές φορές ανέχεται δυσάρεστες ή επιβλαβείς καταστάσεις για να διατηρήσει μια σχέση. Όταν μια στενή σχέση τελειώσει, μπορεί να αναζητήσει επειγόντως άλλη πηγή υποστήριξης. Το πρότυπο δεν κρίνεται μόνο από το πόσο κοντά είναι κάποιος στην οικογένεια ή στον σύντροφο: λαμβάνονται υπόψη ηλικία, κουλτούρα, συνθήκες ζωής, σωματική υγεία, δυνατότητα επιλογής και πραγματικός κίνδυνος αντιποίνων.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Στην καθημερινότητα, το πρότυπο μπορεί να εκδηλώνεται με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

• Δυσκολία σε καθημερινές αποφάσεις χωρίς υπερβολική συμβουλή και διαβεβαίωση.
• Ανάγκη να αναλαμβάνουν άλλοι την ευθύνη για τους περισσότερους σημαντικούς τομείς της ζωής.
• Δυσκολία έκφρασης διαφωνίας από φόβο απώλειας στήριξης ή αποδοχής, όταν ο φόβος αντιποίνων δεν είναι ρεαλιστικός.
• Δυσκολία να ξεκινήσει ή να ολοκληρώσει δραστηριότητες μόνος του λόγω χαμηλής εμπιστοσύνης στην κρίση ή στις ικανότητες.
• Υπερβολικές προσπάθειες για φροντίδα και στήριξη, ακόμη και ανάληψη δυσάρεστων καθηκόντων.
• Έντονη δυσφορία ή αίσθημα αδυναμίας όταν είναι μόνος, από φόβο ότι δεν θα μπορέσει να φροντίσει τον εαυτό του.
• Άμεση αναζήτηση νέας σχέσης μετά τη λήξη μιας στενής σχέσης ή επίμονη, μη ρεαλιστική ανησυχία ότι θα μείνει μόνος να αυτοφροντίζεται.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Ο επαγγελματίας αξιολογεί τη μακροχρόνια λειτουργία σε σχέσεις, εργασία και αποφάσεις, καθώς και το αν η εξάρτηση είναι δυσανάλογη προς τις πραγματικές ανάγκες και το πολιτισμικό πλαίσιο.

• Για το ειδικό πρότυπο απαιτούνται τουλάχιστον 5 από τα 8 χαρακτηριστικά υπερβολικής ανάγκης φροντίδας, υποτακτικής/προσκολλητικής συμπεριφοράς και φόβου αποχωρισμού.
• Ισχύουν τα γενικά κριτήρια διαταραχής προσωπικότητας: το πρότυπο είναι επίμονο, διάχυτο, άκαμπτο και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση.
• Η έναρξη ανάγεται τουλάχιστον στην εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή και το μοτίβο εμφανίζεται σε διαφορετικές σχέσεις ή καταστάσεις.
• Δεν εξηγείται καλύτερα από άλλη ψυχική διαταραχή, ουσία, φάρμακο, ιατρική πάθηση ή από πραγματική ανάγκη φροντίδας.

Πραγματικός φόβος βίας, οικονομικού ελέγχου ή άλλων αντιποίνων δεν πρέπει να μεταφράζεται σε χαρακτηριστικό προσωπικότητας. Η αξιολόγηση οφείλει να ελέγχει κακοποίηση, εξαναγκαστικό έλεγχο και τις διαθέσιμες ασφαλείς επιλογές.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η ανάγκη έγκρισης μπορεί να καθυστερεί αποφάσεις, να περιορίζει επαγγελματικές ευκαιρίες και να δημιουργεί άνισες σχέσεις. Το άτομο ίσως εγκαταλείπει ενδιαφέροντα, αποφεύγει ευθύνες ή συμφωνεί με πράγματα που δεν θέλει για να μη χάσει στήριξη. Αυτό αυξάνει την ευαλωτότητα σε εκμετάλλευση και κακοποίηση, χωρίς ποτέ να σημαίνει ότι το θύμα ευθύνεται για τη βλάβη. Η λειτουργικότητα διαφέρει: κάποιος μπορεί να ανταποκρίνεται καλά όταν υπάρχει σαφής καθοδήγηση αλλά να κατακλύζεται όταν πρέπει να αποφασίσει μόνος. Η θεραπεία στοχεύει στην αύξηση επιλογών, όχι στην απομόνωση από τις σχέσεις.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η αιτιολογία θεωρείται πολυπαραγοντική. Ιδιοσυγκρασία, εμπειρίες αποχωρισμού, χρόνιες ιατρικές ανάγκες, οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις μπορεί να σχετίζονται με τον κίνδυνο, αλλά δεν αποδεικνύουν από μόνες τους αιτία. Η υπερπροστασία, η «μαθημένη αβοηθησία» ή η πεποίθηση ότι το άτομο μπορεί να λειτουργεί μόνο υπό καθοδήγηση δεν αποτελούν καθολικές αιτίες. Η κλινική διατύπωση εξετάζει πώς διαμορφώθηκε και πώς συντηρείται το συγκεκριμένο μοτίβο χωρίς ενοχοποίηση.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η αιτία της ανάγκης στήριξης και ο τρόπος που εμφανίζεται στις σχέσεις βοηθούν στη διάκριση:

• Στη διαταραχή άγχους αποχωρισμού, ο φόβος αφορά την απομάκρυνση από πρόσωπα προσκόλλησης, χωρίς να απαιτείται ολόκληρο το διάχυτο πρότυπο εξάρτησης.
• Στην οριακή διαταραχή μπορεί επίσης να υπάρχει φόβος εγκατάλειψης, αλλά συνυπάρχουν διαφορετικά μοτίβα αστάθειας ταυτότητας, συναισθήματος και παρορμητικότητας.
• Στην αποφευκτική διαταραχή το άτομο μπορεί να αποφεύγει νέες σχέσεις από φόβο απόρριψης, ενώ στην εξαρτητική αναζητά και διατηρεί φροντίδα.
• Η κατάθλιψη μπορεί προσωρινά να μειώσει αυτοπεποίθηση και πρωτοβουλία, αλλά το μοτίβο συνδέεται με την πορεία του επεισοδίου.
• Σωματική αναπηρία, σοβαρή ασθένεια, οικονομική επισφάλεια ή πολιτισμικοί ρόλοι μπορεί να δημιουργούν πραγματική ανάγκη βοήθειας και δεν πρέπει να παθολογικοποιούνται.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Στόχος είναι να διευρυνθεί η αυτονομία και η ικανότητα επιλογής, διατηρώντας παράλληλα υγιή σύνδεση και υποστήριξη.

• Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση του μοτίβου, στην ανοχή αβεβαιότητας και στην εξάσκηση μικρών ανεξάρτητων αποφάσεων.
• Η γνωσιακή-συμπεριφορική δουλειά εξετάζει πεποιθήσεις ανικανότητας και χρησιμοποιεί βαθμιαία πειράματα αυτονομίας αντί για απότομη απόσυρση στήριξης.
• Η εκπαίδευση σε διεκδικητικότητα, όρια, επίλυση προβλημάτων και αναγνώριση κακοποιητικών συμπεριφορών μπορεί να μειώσει την ευαλωτότητα.
• Ο θεραπευτής αποφεύγει να γίνει νέα πηγή υπερβολικής εξάρτησης και συμφωνεί εξαρχής στόχους, ρόλους και τρόπο λήξης της θεραπείας.
• Φάρμακα δεν θεραπεύουν το πρότυπο προσωπικότητας· μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συνυπάρχουσα κατάθλιψη ή άγχος με ιατρική παρακολούθηση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Αξίζει να ζητήσετε αξιολόγηση όταν ο φόβος να μείνετε χωρίς φροντίδα καθορίζει σημαντικές αποφάσεις, σας εμποδίζει να εκφράσετε ανάγκες ή σας κρατά σε σχέσεις που σας βλάπτουν. Η βοήθεια δεν απαιτεί να διακόψετε μια σχέση ή να κάνετε άμεσες μεγάλες αλλαγές. Αν υπάρχει βία, απειλή, παρακολούθηση ή οικονομικός/σεξουαλικός εξαναγκασμός, απευθυνθείτε σε ασφαλές πρόσωπο και εξειδικευμένη υπηρεσία· η ευθύνη ανήκει στον δράστη, όχι σε εσάς.