Αποφευκτική Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας

Στο κέντρο της διαταραχής βρίσκεται η προσδοκία αρνητικής αξιολόγησης. Ένα άτομο μπορεί να απορρίπτει προαγωγές που απαιτούν περισσότερη επαφή, να δυσκολεύεται να γνωρίσει νέους ανθρώπους χωρίς βεβαιότητα αποδοχής ή να συγκρατείται ακόμη και σε στενές σχέσεις από φόβο γελοιοποίησης. Η αποφυγή μειώνει προσωρινά το άγχος, αλλά περιορίζει τις ευκαιρίες για διορθωτικές εμπειρίες και ενισχύει την πεποίθηση «δεν τα καταφέρνω». Δεν σημαίνει ότι το άτομο δεν ενδιαφέρεται για άλλους· συχνά υπάρχει επιθυμία σύνδεσης μαζί με έντονο φόβο.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Το πρότυπο μπορεί να εκδηλώνεται με διαφορετικούς συνδυασμούς, όπως:

• Αποφυγή επαγγελματικών δραστηριοτήτων με σημαντική διαπροσωπική επαφή λόγω φόβου κριτικής, αποδοκιμασίας ή απόρριψης.
• Δυσκολία να εμπλακεί σε νέες σχέσεις χωρίς ισχυρή βεβαιότητα ότι θα είναι αρεστό ή αποδεκτό.
• Συγκράτηση στις στενές σχέσεις από φόβο ντροπής, γελοιοποίησης ή έκθεσης προσωπικών αδυναμιών.
• Έντονη ενασχόληση με το ενδεχόμενο κριτικής ή απόρριψης σε κοινωνικές περιστάσεις.
• Αναστολή σε νέες καταστάσεις επειδή το άτομο αισθάνεται ανεπαρκές, μη ελκυστικό ή κοινωνικά αδέξιο.
• Απροθυμία να αναλάβει προσωπικά ρίσκα ή να δοκιμάσει νέα πράγματα επειδή μπορεί να ντραπεί.
• Περιορισμένη κοινωνική ζωή, μοναξιά ή επαγγελματικές επιλογές κάτω από τις δυνατότητες, παρά την επιθυμία συμμετοχής.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται από ψυχίατρο ή ψυχολόγο με αξιολόγηση της μακροχρόνιας λειτουργίας, όχι από ένα τεστ προσωπικότητας ή από μία περίοδο κοινωνικού άγχους.

• Για το ειδικό πρότυπο απαιτούνται τουλάχιστον 4 από τα 7 χαρακτηριστικά κοινωνικής αναστολής, ανεπάρκειας και υπερευαισθησίας στην αρνητική αξιολόγηση.
• Ισχύουν επίσης τα γενικά κριτήρια διαταραχής προσωπικότητας: το πρότυπο είναι διάχυτο, άκαμπτο, σταθερό και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση.
• Η έναρξη ανάγεται τουλάχιστον στην εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή και το μοτίβο δεν περιορίζεται σε μία σχέση, εργασία ή πρόσφατο στρεσογόνο γεγονός.
• Η εικόνα δεν εξηγείται καλύτερα από άλλη ψυχική διαταραχή, ουσία, φάρμακο ή ιατρική κατάσταση και αξιολογείται με βάση το πολιτισμικό πλαίσιο.

Η διάγνωση σε εφήβους χρησιμοποιείται με μεγάλη προσοχή, επειδή η συστολή μπορεί να είναι αναπτυξιακή. Αν τεθεί πριν τα 18, το επίμονο και διάχυτο μοτίβο πρέπει να υπάρχει για τουλάχιστον 1 έτος.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η αποφυγή μπορεί να περιορίσει σπουδές, εργασία, φιλίες, σχέσεις και πρόσβαση σε βοήθεια. Το άτομο ίσως αρνείται ευκαιρίες που απαιτούν παρουσίαση, συνεργασία ή ανάληψη ευθύνης, όχι λόγω έλλειψης ικανότητας αλλά λόγω φόβου ταπείνωσης. Μικρές παρατηρήσεις μπορεί να βιώνονται ως επιβεβαίωση ανεπάρκειας και να οδηγούν σε παρατεταμένη αυτοκριτική. Η μοναξιά και η χαμηλή αυτοεκτίμηση αυξάνουν τον κίνδυνο κατάθλιψης. Ωστόσο, η λειτουργικότητα διαφέρει και το πρότυπο δεν σημαίνει ότι κάθε σχέση ή κοινωνική κατάσταση είναι αδύνατη.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Δεν υπάρχει μία καθολική αιτία. Ιδιοσυγκρασιακή κοινωνική αναστολή, γενετική ευαλωτότητα, επαναλαμβανόμενη απόρριψη, περιθωριοποίηση ή τραυματικές διαπροσωπικές εμπειρίες μπορεί να αλληλεπιδρούν. Οι συσχετίσεις δεν αποδεικνύουν ότι ένα συγκεκριμένο γεγονός ή γονεϊκό στυλ προκάλεσε τη διαταραχή. Ούτε οι «ιδανικές φαντασιώσεις», η αυτοϋπονόμευση ή μια κρυμμένη απόγνωση αποτελούν καθολικά διαγνωστικά χαρακτηριστικά. Η κλινική διατύπωση βασίζεται στο πραγματικό ιστορικό και στους παράγοντες που διατηρούν την αποφυγή σήμερα.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η έκταση, το κίνητρο και η αναπτυξιακή πορεία της αποφυγής βοηθούν στη διάκριση:

• Η διαταραχή κοινωνικού άγχους μπορεί να είναι πιο συνδεδεμένη με συγκεκριμένες καταστάσεις, αλλά μπορεί επίσης να είναι γενικευμένη· η επικάλυψη και η συνύπαρξη με την αποφευκτική προσωπικότητα είναι συχνές.
• Στη σχιζοειδή διαταραχή η απόσταση σχετίζεται περισσότερο με περιορισμένη επιθυμία για στενές σχέσεις παρά με φόβο απόρριψης.
• Στην εξαρτητική διαταραχή κυριαρχεί η ανάγκη φροντίδας και καθοδήγησης, όχι η αποφυγή αρνητικής αξιολόγησης.
• Η κατάθλιψη μπορεί να προκαλέσει προσωρινή απόσυρση που αρχίζει μαζί με το επεισόδιο και υποχωρεί όταν βελτιωθεί η διάθεση.
• Ο αυτισμός περιλαμβάνει αναπτυξιακές διαφορές κοινωνικής επικοινωνίας και επαναλαμβανόμενα/περιορισμένα μοτίβα που δεν εξηγούνται μόνο από φόβο απόρριψης.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία είναι συνεργατική και συνήθως σταδιακή, επειδή ο ίδιος ο φόβος αξιολόγησης μπορεί να κάνει δύσκολη την έναρξη ή τη συνέχισή της.

• Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία μπορεί να δουλέψει με αυτοκριτικές πεποιθήσεις, κοινωνικές δεξιότητες και βαθμιαία προσέγγιση καταστάσεων που αποφεύγονται.
• Υποστηρικτική ή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση επαναλαμβανόμενων σχέσεων και στην ανάπτυξη ασφαλέστερου τρόπου σύνδεσης.
• Ο θεραπευτικός ρυθμός χρειάζεται να είναι προβλέψιμος και μη επικριτικός, με στόχους που συμφωνούνται και δεν μετατρέπουν την έκθεση σε πίεση ή ταπείνωση.
• Ομαδική θεραπεία κοινωνικών δεξιοτήτων μπορεί να είναι χρήσιμη όταν προσφέρεται σε κατάλληλο, ασφαλές πλαίσιο και το άτομο είναι έτοιμο.
• Φάρμακα δεν θεραπεύουν το πρότυπο προσωπικότητας· μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συνυπάρχον κοινωνικό άγχος ή κατάθλιψη μετά από ιατρική αξιολόγηση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Η αξιολόγηση αξίζει όταν ο φόβος κριτικής περιορίζει σταθερά σχέσεις, εργασία, σπουδές ή καθημερινές ανάγκες, ή όταν η μοναξιά και η αυτοκριτική οδηγούν σε κατάθλιψη. Δεν χρειάζεται να περιμένετε να εξαφανιστεί η αμηχανία για να επικοινωνήσετε με ειδικό· ένα πρώτο σύντομο ραντεβού ή τηλεσυνεδρία μπορεί να είναι πιο διαχειρίσιμο. Αν υπάρχει κακοποίηση ή εκφοβισμός, η ασφάλεια και η πρακτική υποστήριξη προηγούνται της προσπάθειας να «αντέξει» το άτομο περισσότερη κοινωνική έκθεση.