Ιστριονική Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η ιστριονική διαταραχή προσωπικότητας

Το βασικό μοτίβο αφορά ανάγκη για προσοχή και υπερβολική συναισθηματικότητα. Κάποιος μπορεί να χρησιμοποιεί την εμφάνιση ή δραματική έκφραση για να τραβήξει ενδιαφέρον, να μιλά με έντονο αλλά ασαφή τρόπο, να επηρεάζεται γρήγορα από απόψεις και τάσεις ή να θεωρεί μια σχέση πιο στενή από όσο είναι αμοιβαία. Η μορφή αυτών των συμπεριφορών εξαρτάται από την κουλτούρα, το φύλο, την ηλικία και το πλαίσιο. Μόνο όταν το μακρόχρονο πρότυπο περιορίζει σχέσεις ή λειτουργικότητα μπορεί να εξεταστεί η διάγνωση.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Το DSM-5-TR περιγράφει πιθανά χαρακτηριστικά, από τα οποία δεν εμφανίζονται όλα σε κάθε άτομο:

• Δυσφορία σε καταστάσεις όπου το άτομο δεν είναι το κέντρο της προσοχής.
• Διαπροσωπική συμπεριφορά που μπορεί να γίνεται ακατάλληλα σεξουαλικά σαγηνευτική ή προκλητική για το συγκεκριμένο πλαίσιο.
• Γρήγορες μεταβολές και σχετικά ρηχή έκφραση συναισθήματος.
• Συστηματική χρήση της εμφάνισης για την προσέλκυση προσοχής.
• Λόγος έντονα εντυπωσιοθηρικός, με ισχυρές εντυπώσεις αλλά λίγες συγκεκριμένες λεπτομέρειες.
• Αυτοδραματοποίηση, θεατρικότητα ή υπερβολική έκφραση συναισθήματος.
• Υψηλή υποβλητικότητα και εύκολη επιρροή από ανθρώπους ή περιστάσεις.
• Αντίληψη ότι οι σχέσεις είναι πιο στενές ή οικείες από ό,τι δείχνει η αμοιβαιότητα.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση απαιτεί λεπτομερή αξιολόγηση της πορείας στον χρόνο, της λειτουργίας στις σχέσεις και της πολιτισμικής καταλληλότητας της έκφρασης —όχι κρίση από την εμφάνιση ή το φύλο.

• Απαιτούνται τουλάχιστον 5 από τα 8 ειδικά χαρακτηριστικά υπερβολικής συναισθηματικότητας και αναζήτησης προσοχής.
• Ισχύουν τα γενικά κριτήρια διαταραχής προσωπικότητας: το πρότυπο είναι επίμονο, διάχυτο, άκαμπτο και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή έκπτωση.
• Η έναρξη ανάγεται τουλάχιστον στην εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή και η εικόνα δεν περιορίζεται σε ένα περιβάλλον ή μια προσωρινή κρίση.
• Αποκλείονται καλύτερες εξηγήσεις από μανία/υπομανία, ουσίες, άλλη ψυχική ή ιατρική κατάσταση και λαμβάνονται υπόψη οι πολιτισμικοί κανόνες έκφρασης.

Οι πληθυσμιακές εκτιμήσεις δείχνουν περίπου παρόμοια συχνότητα σε γυναίκες και άνδρες. Οι διαφορές που εμφανίζονται σε κλινικά δείγματα μπορεί να επηρεάζονται από διαγνωστική προκατάληψη, γι’ αυτό η αξιολόγηση χρειάζεται ίδια κριτήρια για όλους.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η επίδραση αφορά κυρίως τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η ανάγκη για συνεχή ανταπόκριση ή η γρήγορη αίσθηση οικειότητας μπορεί να δημιουργεί παρεξηγήσεις, απογοήτευση και αστάθεια. Η συναισθηματική έκφραση μπορεί να δυσκολεύει την επικοινωνία όταν οι άλλοι εστιάζουν στον τόνο και όχι στην ανάγκη. Στην εργασία, η ανάγκη διέγερσης ή άμεσης επιβράβευσης μπορεί να δυσκολεύει μακροχρόνια έργα για ορισμένους ανθρώπους. Ωστόσο, η λειτουργικότητα διαφέρει σημαντικά· δεν είναι σωστό να υποτίθεται ότι όλοι είναι χειριστικοί, επιφανειακοί, σεξουαλικά προκλητικοί ή ανταγωνιστικοί.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η αιτιολογία δεν είναι πλήρως γνωστή και θεωρείται πολυπαραγοντική. Ιδιοσυγκρασία, μαθημένες διαπροσωπικές στρατηγικές, εμπειρίες σχέσεων και κοινωνικές προσδοκίες μπορεί να αλληλεπιδρούν, χωρίς να επιτρέπουν μία καθολική εξήγηση. Δεν έχει τεκμηριωθεί ότι αντιφατικοί, αυστηροί ή υπερπροστατευτικοί φροντιστές προκαλούν από μόνοι τους τη διαταραχή. Η αξιολόγηση χρειάζεται να αποφεύγει στερεότυπα φύλου και ηθικές ερμηνείες και να εξετάζει το συγκεκριμένο ιστορικό, τις ανάγκες και τα δυνατά σημεία.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η σταθερότητα, το εύρος και το κίνητρο της συμπεριφοράς βοηθούν στη διάκριση:

• Στη διπολική μανία ή υπομανία, αυξημένη κοινωνικότητα, σεξουαλικότητα και έντονη έκφραση εμφανίζονται μέσα σε επεισόδιο με αλλαγή ενέργειας, ύπνου και δραστηριότητας.
• Στην οριακή διαταραχή κυριαρχούν αστάθεια ταυτότητας, έντονος φόβος εγκατάλειψης, παρορμητικότητα και πιθανός αυτοτραυματισμός, αν και μπορεί να υπάρχει επικάλυψη.
• Στη ναρκισσιστική διαταραχή το κεντρικό μοτίβο είναι η μεγαλοπρέπεια, η ανάγκη θαυμασμού και η μειωμένη ενσυναίσθηση.
• Στην εξαρτητική διαταραχή η προσκόλληση αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση φροντίδας και καθοδήγησης.
• Η πολιτισμικά αναμενόμενη εξωστρέφεια ή εκφραστικότητα χωρίς μακρόχρονη δυσλειτουργία δεν αποτελεί διαταραχή.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η έρευνα για μία ειδική θεραπεία είναι περιορισμένη, αλλά η ψυχοθεραπεία μπορεί να στοχεύσει συγκεκριμένα προβλήματα και επαναλαμβανόμενα μοτίβα.

• Δομημένη ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίζει συναισθήματα και ανάγκες με περισσότερη ακρίβεια και να τα επικοινωνεί χωρίς να εξαρτάται από ένταση.
• Η διερεύνηση επαναλαμβανόμενων σχέσεων μπορεί να φωτίσει πώς διαμορφώνονται γρήγορες προσδοκίες οικειότητας, απογοήτευση και αναζήτηση επιβεβαίωσης.
• Συγκεκριμένοι στόχοι —όπως ακρόαση, ανοχή καθυστέρησης, ολοκλήρωση έργων και διαχείριση συγκρούσεων— κάνουν τη θεραπεία πρακτική.
• Ο θεραπευτής χρειάζεται να διατηρεί σαφή και σταθερά όρια χωρίς να ντροπιάζει τη συναισθηματική έκφραση ή να ενισχύει στερεότυπα.
• Φάρμακα δεν θεραπεύουν το πρότυπο προσωπικότητας· χρησιμοποιούνται μόνο για συγκεκριμένες συνυπάρχουσες καταστάσεις, όπως κατάθλιψη ή άγχος, μετά από ιατρική αξιολόγηση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Αξίζει να μιλήσετε με ειδικό όταν οι σχέσεις επαναλαμβάνουν κύκλους γρήγορης οικειότητας και σύγκρουσης, όταν η ανάγκη προσοχής προκαλεί σημαντική δυσφορία ή όταν η συναισθηματική ένταση εμποδίζει την εργασία και τις αποφάσεις. Η βοήθεια μπορεί να ξεκινήσει από το πρόβλημα που σας απασχολεί χωρίς να προϋποθέτει αποδοχή μιας ετικέτας. Αν υπάρχει εκμετάλλευση, παρενόχληση ή κακοποίηση, η συμπεριφορά του άλλου δεν δικαιολογείται από τη δική σας έκφραση και χρειάζεται σχέδιο ασφάλειας.