Διαταραχές Χρήσης Ουσιών

Τι είναι οι Διαταραχές Χρήσης Ουσιών

Το DSM-5-TR περιγράφει διαταραχές χρήσης για αλκοόλ, κάνναβη, παραισθησιογόνα, εισπνεόμενα, οπιοειδή, ηρεμιστικά/υπνωτικά/αγχολυτικά, διεγερτικά, καπνό και άλλες ή άγνωστες ουσίες. Η ηλικία έναρξης και η πορεία διαφέρουν σημαντικά: η χρήση μπορεί να αρχίσει στην εφηβεία, αργότερα ή μετά από ιατρική έκθεση σε συνταγογραφούμενο φάρμακο. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «προφίλ εξάρτησης» για όλες τις ουσίες ή όλους τους ανθρώπους.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Τα 11 κριτήρια ομαδοποιούνται πρακτικά σε μειωμένο έλεγχο, κοινωνική έκπτωση, επικίνδυνη χρήση και φαρμακολογικά σημεία:

• Χρήση σε μεγαλύτερη ποσότητα ή για περισσότερο χρόνο από όσο σχεδιαζόταν και επανειλημμένες ανεπιτυχείς προσπάθειες μείωσης.
• Πολύς χρόνος για απόκτηση, χρήση ή ανάρρωση και έντονη επιθυμία ή λαχτάρα για την ουσία.
• Αποτυχία εκπλήρωσης σημαντικών υποχρεώσεων και συνέχιση παρά κοινωνικά ή διαπροσωπικά προβλήματα.
• Εγκατάλειψη ή μείωση σημαντικών κοινωνικών, εργασιακών ή ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων.
• Επαναλαμβανόμενη χρήση σε επικίνδυνες συνθήκες και συνέχιση παρά γνώση σωματικού ή ψυχικού προβλήματος που προκαλείται ή επιδεινώνεται.
• Ανοχή, δηλαδή ανάγκη για μεγαλύτερη ποσότητα ή μικρότερη επίδραση με την ίδια ποσότητα, όταν ισχύει για τη συγκεκριμένη ουσία.
• Στέρηση ή χρήση για αποφυγή της στέρησης, όταν υπάρχει αναγνωρισμένο σύνδρομο για τη συγκεκριμένη ουσία.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αξιολόγηση είναι εμπιστευτική και μη επικριτική και εξετάζει κάθε ουσία χωριστά, μαζί με δόση, τρόπο χρήσης, υπερδοσολογίες, στέρηση, φάρμακα, ψυχική υγεία και κοινωνικές ανάγκες.

• Απαιτούνται τουλάχιστον 2 από τα 11 κριτήρια μέσα στην ίδια περίοδο 12 μηνών, με κλινικά σημαντική δυσφορία ή έκπτωση.
• Η τρέχουσα βαρύτητα προσδιορίζεται από τον αριθμό των κριτηρίων: ήπια 2 έως 3, μέτρια 4 έως 5 και σοβαρή 6 ή περισσότερα.
• Ανοχή και στέρηση δεν είναι υποχρεωτικές. Δεν προσμετρώνται όταν προκύπτουν αποκλειστικά από κατάλληλη ιατρική χρήση ορισμένων συνταγογραφούμενων φαρμάκων υπό επίβλεψη.
• Η χρήση από μόνη της, η συχνότητα χωρίς συνέπειες ή ένας θετικός τοξικολογικός έλεγχος δεν αρκούν για διάγνωση· εξετάζεται το πλήρες λειτουργικό πρότυπο.
• Καταγράφονται επίσης ύφεση, ελεγχόμενο περιβάλλον και, όπου σχετίζεται, θεραπεία συντήρησης, χωρίς αυτοί οι προσδιοριστές να αναιρούν την ανάγκη φροντίδας.

Επαγόμενες ψυχικές διαταραχές απαιτούν αιτιολογική σχέση με μέθη, στέρηση, φάρμακο ή διακοπή του και αποκλεισμό ανεξάρτητης διαταραχής και παραληρήματος. Η επιμονή μετά την αναμενόμενη δράση είναι στοιχείο αξιολόγησης, όχι αυτόματος κανόνας.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η χρήση μπορεί να επηρεάζει μνήμη, ύπνο, σωματική υγεία, οικονομικά, εργασία, σχέσεις και γονεϊκή φροντίδα. Ο κίνδυνος εξαρτάται από ουσία, καθαρότητα, δόση, οδό, συνδυασμούς και μειωμένη ανοχή μετά από αποχή. Το στίγμα συχνά καθυστερεί τη βοήθεια. Η προσωποκεντρική γλώσσα, «άτομο με διαταραχή χρήσης» αντί υποτιμητικών χαρακτηρισμών, υποστηρίζει την πρόσβαση και δεν μειώνει τη σοβαρότητα.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Οι οδοί προς τη διαταραχή είναι διαφορετικές. Αλληλεπιδρούν οι ιδιότητες και η διαθεσιμότητα της ουσίας, γενετική και ιατρική ευαλωτότητα, πόνος, ψυχική δυσφορία ή άλλη διαταραχή, τραύμα, στέγαση, φτώχεια, διακρίσεις, κοινωνικό δίκτυο και έκθεση μέσω θεραπείας. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο ηλικιακό ή αιτιολογικό πρότυπο και η διάγνωση δεν αποδεικνύει «συναισθηματικό κενό», έλλειψη θέλησης ή εγκληματικότητα.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Χρειάζεται να ξεχωρίσουν η ίδια η διαταραχή χρήσης, οι οξείες καταστάσεις και οι ανεξάρτητες διαγνώσεις:

• Μέθη και στέρηση είναι ουσιοειδικά σύνδρομα που μπορεί να υπάρχουν με ή χωρίς διαταραχή χρήσης.
• Επαγόμενη κατάθλιψη, άγχος, ψύχωση ή διπολική εικόνα διαγιγνώσκεται όταν η ουσία μπορεί να προκαλέσει το σύνδρομο και η αιτιολογική σχέση τεκμηριώνεται.
• Ανεξάρτητες ψυχικές διαταραχές μπορούν να προηγούνται, να συνυπάρχουν ή να επιδεινώνονται και δεν πρέπει να αγνοούνται.
• Ιατρικά επιτηρούμενη χρήση με αναμενόμενη ανοχή ή στέρηση δεν ισοδυναμεί από μόνη της με διαταραχή χρήσης.
• Παραλήρημα, τραυματισμός κεφαλής, λοίμωξη, μεταβολικές διαταραχές και υπερδοσολογία μπορεί να προκαλούν σύγχυση και είναι επείγοντα.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η θεραπεία είναι ουσιοειδική και μπορεί να έχει στόχο αποχή, μείωση βλάβης ή σταδιακή αλλαγή, ανάλογα με τον κίνδυνο και τις επιλογές του ατόμου.

• Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, όπως κινητοποιητική συνέντευξη, γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, διαχείριση κινήτρων και οικογενειακή υποστήριξη, επιλέγονται ανά ανάγκη.
• Για διαταραχή χρήσης οπιοειδών, η μεθαδόνη ή βουπρενορφίνη είναι τεκμηριωμένες θεραπείες· η πρόσβαση σε ναλοξόνη μειώνει τον κίνδυνο θανάτου από υπερδοσολογία.
• Για διαταραχή χρήσης αλκοόλ υπάρχουν φαρμακευτικές επιλογές για ορισμένους ανθρώπους, μετά από ιατρική αξιολόγηση και μαζί με ψυχοκοινωνική φροντίδα.
• Η στέρηση από αλκοόλ ή ηρεμιστικά μπορεί να χρειάζεται ιατρική επιτήρηση. Η αποτοξίνωση είναι μόνο ένα πρώτο βήμα και δεν αποτελεί πλήρη θεραπεία της διαταραχής.
• Μείωση βλάβης περιλαμβάνει αποφυγή επικίνδυνων συνδυασμών, πρόσβαση σε αποστειρωμένο εξοπλισμό όπου διατίθεται, έλεγχο λοιμώξεων και σχέδιο πρόληψης υπερδοσολογίας.
• Στέγαση, εργασία, νομικές ανάγκες, πόνος και συνυπάρχουσα ψυχική ή σωματική νόσος αντιμετωπίζονται ως μέρος της φροντίδας.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν είναι δύσκολο να ελέγξετε τη χρήση, συνεχίζεται παρά βλάβη, υπάρχουν στερήσεις, επικίνδυνοι συνδυασμοί ή έχει συμβεί υπερδοσολογία. Δεν χρειάζεται να φτάσει η κατάσταση σε «πάτο». Η απότομη διακοπή βαριάς χρήσης αλκοόλ, βενζοδιαζεπινών ή άλλων ηρεμιστικών μπορεί να προκαλέσει σπασμούς ή παραλήρημα και πρέπει να σχεδιάζεται ιατρικά.