Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η οριακή διαταραχή προσωπικότητας

Τα συναισθήματα μπορεί να είναι πολύ έντονα και να αλλάζουν μέσα σε ώρες μετά από διαπροσωπικό στρες. Ένας πιθανός αποχωρισμός ή καθυστέρηση μπορεί να βιώνεται ως εγκατάλειψη και να οδηγεί σε απόγνωση, θυμό ή παρορμητική πράξη. Οι σχέσεις μπορεί να εναλλάσσονται μεταξύ έντονης εξιδανίκευσης και απογοήτευσης, ενώ η αίσθηση εαυτού, οι στόχοι και οι αξίες να μεταβάλλονται. Αυτό δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους: χρειάζεται συνδυασμός συγκεκριμένων χαρακτηριστικών, μακροχρόνια πορεία και ουσιαστική επίδραση στη ζωή.

Κύρια χαρακτηριστικά και σημάδια

Πιθανά χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω, χωρίς να απαιτούνται όλα:

• Έντονες προσπάθειες αποφυγής πραγματικής ή αντιλαμβανόμενης εγκατάλειψης.
• Ασταθείς και έντονες σχέσεις με εναλλαγή εξιδανίκευσης και υποτίμησης.
• Επίμονη αστάθεια στην εικόνα εαυτού, στην ταυτότητα, στους στόχους ή στις αξίες.
• Παρορμητικότητα σε τουλάχιστον δύο δυνητικά επιβλαβείς τομείς, όπως δαπάνες, σεξ, ουσίες, επικίνδυνη οδήγηση ή υπερφαγία.
• Επαναλαμβανόμενος αυτοτραυματισμός, αυτοκτονικές πράξεις, απειλές ή χειρονομίες.
• Έντονη συναισθηματική αντιδραστικότητα, με επεισόδια θλίψης, άγχους ή ευερεθιστότητας που συνήθως διαρκούν ώρες και σπάνια ημέρες.
• Χρόνιο αίσθημα κενού, έντονος θυμός ή δυσκολία ελέγχου του θυμού.
• Παροδική καχυποψία ή σοβαρά διασχιστικά συμπτώματα σε περιόδους έντονου στρες.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται από ειδικό μέσα από ολοκληρωμένη αξιολόγηση της αναπτυξιακής πορείας, των σχέσεων, της διάθεσης, της παρορμητικότητας, του τραύματος, της χρήσης ουσιών και της ασφάλειας.

• Απαιτούνται τουλάχιστον 5 από τα 9 ειδικά χαρακτηριστικά αστάθειας σχέσεων, εικόνας εαυτού και συναισθήματος, μαζί με έντονη παρορμητικότητα.
• Το πρότυπο είναι διάχυτο, άκαμπτο, μακρόχρονο και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση σε διαφορετικά πλαίσια.
• Η έναρξη ανάγεται στην εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή και η εικόνα δεν εξηγείται καλύτερα από επεισόδια διάθεσης, ουσίες ή ιατρική κατάσταση.
• Η αξιολόγηση περιλαμβάνει ρητά κίνδυνο αυτοκτονίας, αυτοτραυματισμού και επιθετικότητας, μαζί με δυνατά σημεία, προτιμήσεις και στόχους θεραπείας.

Μια διαταραχή προσωπικότητας μπορεί να διαγνωστεί πριν από τα 18 όταν το πρότυπο είναι διάχυτο, επίμονο και υπάρχει τουλάχιστον 1 έτος, με μεγάλη προσοχή στο αναπτυξιακό πλαίσιο. Η αντικοινωνική διαταραχή είναι η εξαίρεση που απαιτεί ηλικία 18.

Πώς μπορεί να επηρεάζει την καθημερινότητα

Η συναισθηματική ένταση μπορεί να δυσκολεύει εργασία, σπουδές, οικονομικές αποφάσεις, σχέσεις και αυτοφροντίδα. Ο φόβος εγκατάλειψης μπορεί να οδηγεί σε συχνές κλήσεις, απότομη απόσυρση ή πράξεις που το άτομο αργότερα μετανιώνει. Ο αυτοτραυματισμός μπορεί να χρησιμοποιείται για προσωρινή ρύθμιση αφόρητου συναισθήματος, αλλά αυξάνει τον κίνδυνο και χρειάζεται άμεση, μη επικριτική φροντίδα. Η πορεία δεν είναι ενιαία: με θεραπεία πολλοί άνθρωποι μειώνουν σημαντικά τα συμπτώματα, δημιουργούν σταθερές σχέσεις και πετυχαίνουν ουσιαστικούς προσωπικούς στόχους. Η διάγνωση δεν πρέπει να αποτελεί λόγο αποκλεισμού από υπηρεσίες.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η αιτιολογία είναι πολυπαραγοντική. Γενετική και ιδιοσυγκρασιακή ευαλωτότητα, αυξημένη συναισθηματική ευαισθησία, τραύμα, παραμέληση, απώλεια και ασταθείς ή ακυρωτικές σχέσεις έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο. Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι με τη διάγνωση ιστορικό τραύματος και οι περισσότεροι άνθρωποι που βιώνουν τραύμα δεν αναπτύσσουν οριακή διαταραχή. Η κατανόηση παραγόντων δεν κατηγορεί την οικογένεια ούτε μειώνει την ευθύνη για ασφαλή συμπεριφορά· καθοδηγεί μια εξατομικευμένη θεραπευτική διατύπωση.

Παρόμοιες ή συνυπάρχουσες καταστάσεις

Η χρονική πορεία και το πλαίσιο των μεταβολών είναι ιδιαίτερα σημαντικά:

• Στη διπολική διαταραχή οι αλλαγές διάθεσης οργανώνονται σε επεισόδια ημερών ή εβδομάδων με σαφή μεταβολή ενέργειας, ύπνου και δραστηριότητας· μπορούν όμως να συνυπάρχουν οι δύο διαγνώσεις.
• Στη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD) ή στο σύνθετο τραύμα μπορεί να υπάρχουν δυσκολίες ρύθμισης, σχέσεων και αυτοεικόνας, αλλά απαιτούνται τα αντίστοιχα τραυματικά συμπτώματα.
• Στη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η παρορμητικότητα και η συναισθηματική δυσκολία ανάγονται σε νευροαναπτυξιακό μοτίβο.
• Κατάθλιψη, διαταραχές πρόσληψης τροφής και χρήση ουσιών συχνά συνυπάρχουν και χρειάζονται αυτοτελή θεραπεία.
• Άλλες διαταραχές προσωπικότητας μπορεί να έχουν επικάλυψη, αλλά διακρίνονται από το συνολικό, επίμονο μοτίβο και τα απαιτούμενα κριτήρια.

Αντιμετώπιση και υποστήριξη

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τον πυρήνα της θεραπείας και επιλέγεται σε συνεργασία με βάση στόχους, κίνδυνο, προτιμήσεις και διαθέσιμες υπηρεσίες.

• Η διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία (DBT) διδάσκει δεξιότητες ρύθμισης συναισθήματος, ανοχής κρίσης, ενσυνειδητότητας και αποτελεσματικής επικοινωνίας.
• Η θεραπεία βασισμένη στη νοηματοποίηση (MBT) ενισχύει την ικανότητα να κατανοούμε τις δικές μας και τις άλλες ψυχικές καταστάσεις πριν αντιδράσουμε.
• Άλλες δομημένες, ειδικές ψυχοθεραπείες και καλή γενική ψυχιατρική διαχείριση μπορούν επίσης να βοηθήσουν· σημαντική είναι η συνέπεια και η θεραπευτική συνεργασία.
• Ένα γραπτό σχέδιο κρίσης συμφωνεί προειδοποιητικά σημάδια, δεξιότητες, ανθρώπους επικοινωνίας και πότε απαιτείται επείγουσα βοήθεια.
• Φάρμακα δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως κύρια θεραπεία του βασικού προτύπου· μπορεί να χορηγηθούν για σαφή συνυπάρχουσα κατάσταση ή συγκεκριμένο βραχυπρόθεσμο στόχο, με τακτική ανασκόπηση.
• Η υποστήριξη οικογένειας ή συντρόφων, με συναίνεση, μπορεί να βελτιώσει την επικοινωνία, τα όρια και την ανταπόκριση στις κρίσεις.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν έντονες αλλαγές συναισθήματος, φόβος εγκατάλειψης, παρορμητικές πράξεις ή επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις προκαλούν ουσιαστική δυσκολία. Αυτοτραυματισμός ή αυτοκτονικές σκέψεις χρειάζονται πάντα άμεση συζήτηση με επαγγελματία, δεν είναι «αναζήτηση προσοχής» που πρέπει να αγνοηθεί. Αν βρίσκεστε σε θεραπεία, συμφωνήστε εκ των προτέρων πώς θα επικοινωνήσετε σε κρίση και ποιες υπηρεσίες θα χρησιμοποιηθούν εκτός ωραρίου.